مارچوبه و ارقام مارچوبه
ارقام مارچوبه بر اساس رنگ ساقه (نیزه ای خوراکی) گروه بندی می شوند. مهمترین گروه مارچوبه با ساقه های سبز تیره شامل ارقام مری واشنگتن ، مارتا واشنگتن ، ریدینگ جاینت ، پالمتو و آرجنتینول می باشد. ساقه نیزه ای این گروه به هنگام قرار گرفتن در معرض نور خورشید به رنگ سبز تیره در می آیند.
گروه دیگر که کمتر اهمیت دارد شامل ارقامی همچون کاناورکولاسل و مامث وایت می باشد. ساقه نیزه ای این گروه به رنگ سبز روشن یا متمایل به سفید تولید می کنند. این ارقام ساقه سبز روشن نبایستی با مارچوبه ای که برای کنسرو سازی استفاده می شود و به رنگ سفید می باشد اشتباه شوند. رنگ سفید این مارچوبه های کنسروی از طریق ریختن چندین سانتی متر خاک روی ساقه های ارقام ساقه سبز تیره یا سبز روشن ایجاد می شود به عبارتی اگر ساقه ها زیر کپه خاک رشد کنند و به آنها نور خورشید نرسد کلروفیل تولید نمی گردد. این مارچوبه های سفید شده به محض این که می خواهند از خاک بیرون آیند و قبل از قرار گرفتن در معرض نور آفتاب بریده می شوند.
ارقام مری واشنگتن و مارتا واشنگتن که به بیماری زنگ مقاوم ترند جانشین ارقام قدیمی سبز روشن و رقم پالمتو از گروه ساقه سبز تیره شده اند. از طرفی این ارقام تا حدودی جانشین ریدینگ جاینت و آرجنتینول شده اند. علاوه بر مقاومت به زنگ، ارقام واشنگتن کیفیت خیلی بالایی دارند، و از نظر زودرسی، رشد و کیفیت ساقه مارتا واشنگتن، اما نسبت به آن زودرس تر و رشد آن بیشتر است. نژادهای جدیدی از مری واشنگتن وجود دارند که مقاومت آنها به زنگ مارچوبه بیشتر و همچنین به پژمردگی فوزرایومی مقاوم هستند.
از سال 1940 سلکسیون های زیادی از ارقام واشنگتن حاصل شده است. این سلکسیون ها تا حدودی مقاوم به زنگ بوده اند . اما در شرایطی که مناسب زنگ است هیچ کدام ایمن از زنگ نبوده اند . از این سلکسیون ها می توان کالیفرنیا 500 ، سی آکه واشنگتن و ولتم واشنگتن را نام برد.
تغییرات عمده در تولید مارچوبه در چند سال اخیر رخ داده است ایجاد ارقام هیبرید و ارقام تماماً نر یکی از تغییرات اساسی اخیر بوده است . محققین در دانشگاه راتگرز اولین ارقام تماماً نر را بوجود آوردند . تولید بذر این ارقام هیبرید بر اساس تکثیر رویشی ( معمولا کشت بافت ) والدین می باشد . بوته های نر مارچوبه ساقه های خوراکی تولید می کنند . در حالیکه بوته های ماده در طی تابستان میوه تولید می کنند . بوته های هیبریدهای تماما نر عملکرد بالاتری داشته و نسبت به بیماریهایی همچون پژمردگی فوزاریومی و زنگ مارچوبه متحمل تر می باشند و نسبت به بوته های ماده طول عمر بیشتری دارند . این بوته ها بذر تولید نمی کنند لذا مشکل مارچوبه های خودرو و ناخواسته که علف هرز محسوب می شوند منتفی می گردد . البته همانگونه که گفته شد مارچوبه گیاهی دو پایه است و بوته های ماده تنها بذر تولید می کنند و بهمین دلیل میزان ساقه های خوراکی در این پایه ها کمتر از پایه نر می باشد به همین دلیل توصیه می شود که بوته های ماده را هر سال از مزرعه خارج کرده و در مزرعه ای مخصوص تولید بذر در کنار مزرعه اصلی کشت کرد و بجای آنها از بوته های نر استفاده کرد تا عملکرد در مزرعه اصلی بالا برود. بذر های ارقام معمولی همچون مری واشنگتن بوته های هم نر و هم ماده تولید می کنند.
سایر ارقامی که در ایستگاه تحقیقاتی دانشگاه ایالتی نیومکزیکو امید بخش بوده اند عبارتند از اطلس و سنتنیل. این ارقام نیز از ارقام تمام نر می باشند. ارقام تمام نر اپالو ، گراند ، اطلس و یوسی 157 که ارقام برای شرایط گرم ایجاد شده اند لذا در دماهای بالا به تندی سایر ارقام، نوک ساقه هایشان به شکل سرخسی در نمی آید . ولی این ارقام زمستان های سرد را نمی توانند تحمل کنند . یوسی 157 به زنگ و پوسیدگی فوزاریومی تاج ریشه متحمل بوده است . نوک ساقه های خوراکی اطلس حتی در دماهای بالاتر 21 درجه سانتی گراد باز نمی شوند و عملکرد آنها در حدود 25 درصد بیشتر از یوسی 157 بوده و تاج ریشه آن نیز بزرگتر از یوسی 157 است.
ارقام مورد استفاده در ایران در سالهای گذشته شامل ارقامی نظیر مری واشنگتن و مارتا واشنگتن بوده که از بین آنها رقم مری واشنگتن نسبت به بقیه ارقام برتر بوده است به همین دلیل این رقم در مرکز تحقیقات کشاورزی صفی آباد دزفول در سطح ازدیادی کشت می شده است و از سال چهارم به بعد بین 4 الی 6 تن در سال های مختلف عملکرد تر ساقه های خوراکی با پروتئین 2 الی 2/9 درصد و سر شار از ویتامین های A و C داشته است. با توجه به تحقیقات اولیه انجام شده در جنوب کشور ارقام اطلس، گراند و مری واشنگتن امید بخش به نظر می رسند . در شرق استان گلستان (روستای گینگلیک ) نیز سابقاً رقم مارتا واشنگتن کشت می شده و عملکرد مناسبی نیز تولید می نموده است . در استان گلستان به خصوص نواحی شرقی به دلیل دمای نسبتاً زیاد در هنگام تولید ساقه خوراکی ارقامی مناسب خواهند بود که در دماهای بالا نوک ساقه ها باز نشوند.
