آنغوزه و خواص آنغوزه و مراحل بهره برداری از گیاه آنغوزه
مقدمه ای بر گیاه آنغوزه
برای اولین بار در سال 1687 میلادی، شخصی به نام کامفر در لارستان فارس گونه آنغوزه را شناسایی کرد و با بکار گرفتن تعدادی بهره بردار بومی، اقدام به بهره برداری آنغوزه در این منطقه کرد. وی پایه گذار روش تیغ زدن سنتی (برش عرضی) در ایران می باشد. پس از او، اهالی شهرستان نی ریز این حرفه را آموختند و خود اقدام به بهره برداری کردند.
صمغ آنغوزه که از ریشه این گیاه استحصال می شود، توسط رومی ها مصرف می شده و امروزه به طور وسیع در هند به عنوان ادویه در تهیه برخی غذا ها، انواع ماهی، سبزی ها و سس، مورد استفاده قرار می گیرد.
این صمغ، اثر تشنج آور و ضد کرم دارد. در معالجه بیماری هایی با منشا عصبی، دستگاه تنفسی، اسپاسم حنجره، آسم و دستگاه هضم و همچنین در رفع یبوست در افراد مسن، به کار می رود.
ساقه های جوان گیاه تازه آنغوزه، در نواحی خراسان و کرمان به مصرف غذایی می رسد. اسانس حاصل از صمغ آنغوزه در صنایع غذایی، در تهیه سس مورد استفاده قرار می گیرد.
این گیاه در استان های کرمان، فارس، خراسان، یزد، سمنان و هرمزگان سیستان بلوچستان و بلوچستان، اصفهان، کهکیلویه و بویر احمد و استاد بوشهر می روید.
گیاهشناسی آنغوزه
نام فارسی: آنغوزه
نام علمی آنغوزه تلخ: Ferula assa-foetida
نام علمی آنغوزه شیرین: Ferula foetida
تیره: چتریان (Apiaceae or Umbelliferae)
نام های انگلیسی: Asafetida, Food of the Gods, Asafetida
نام های محلی آنغوزه
هنگ، هنگو، گنابو، گنده بو، پترک و کما
آنغوزه گیاهی مونوکارپیک و یکپایه است.
آنغوزه بومی استپ های ایران و قسمت هایی از افغانستان است.
گیاه آنغوزه حداقل در پنج سال اول رویش برگ های طوقه ای تولید می کند که بر روی سطح زمین قرار می گیرد. رنگ برگ ها سبز تیره و دارای برگیدگی هایی عمیق است. از میان برگ های این گیاه، ساقه ای راست و استوانه ای خارج می شود. ارتفاع ساقه به 2 تا 2/5 متر می رسد. برگ های پایینی ساقه عموما گوشتدار به طول 50 تا 60 سانتی متر و فاقد دمبرگ و منقسم به قطعاتی با تقسیم های فرعی دندانه دار یا لوبدار است. ساقه دارای فرو رفتگی هایی متعددی است و سطح آن پوشیده از تعدادی زیاید سلول های کرک مانند است.
در انتهای ساقه، مجموعه ای از گل های زرد و مجتمع به صورت گل آذین چتر مرکب ختم می شود. این گیاه منوکارپیک است، به طوری که در طول رویش فقط یک بار به گل می رود (بسته به شرایط اقلیمی محل رویش پس از 6 تا 10 سال)، سپس دوره رویشی آن خاتمه می یابد.
میوه شیزوکارپ (دو فندقه) بیضوی نسبتا مسطح و دارای 5 خط مشخص در هر مریکارپ است. دو فندقه در زمان رسیدن از یکدیگر جدا می شوند و هر کدام به یک بذر تبدیل و ریزش می کنند. رنگ قهوه ای تیره یا خرمایی است و بوی تندی دارد. قطر ریشه آنغوزه بالغ (4 تا 5 ساله) بین 10 تا 12 سانتی متر و طول آن 30 تا 40 سانتی متر می رسد.
آنغوزه شیرابه ای با خاصیت دارویی و غذایی دارد.
آنغوزه در معرض خطر انقراض می باشد.
پراکنش آنغوزه در ایران
استان هایی که آنغوزه در آن رشد می کند عبارتند از: فارس، کرمان، خراسان شمالی، خراسان رضوی، خراسان جنوبی، یزد، سمنان، هرمزگان، سیستان و بلوچستان، اصفهان، لرستان، کهگلویه و بویراحمد، بوشهر
انواع شیره آنغوزه
نوع اشکی یا دانه ای
نوع توده ای
ترکیبات شیمیایی شیرابه آنغوزه
اکثر ترکیبات موثره دی سولفیدی
علت بوی بد آنغوزه همین ترکیبات گوگردی هستند.
245 ترکیب در شیرابه آنغوزه ایران و پاکستان که اکثر این مواد، ترکیبات گوگردی، آلفاپینن و بتاپینن و . . . می باشند.
خواص درمانی و موارد استفاده آنغوزه
خواص دارویی آنغوزه
ضد تشنج، ضد انگلهای روده، درمان برخی بیماری های ریوی، درمان اسپاسم حنجره، درمان برخی بیماری های گوارشی، درمان آسم، تسکین درد دندان و کنترل فشار خون.
موارد استفاده خوراکی آنغوزه
مصرف برگ های آنغوزه شیرین به عنوان سبزی استفاده می شوند. مصرف به عنوان ادویه در هندوستان، استفاده از اسانس آنغوزه به جای اسانس سیر که خیلی گران است.
ابزار تیغ زنی آنغوزه
مراحل بهره برداری از گیاه آنغوزه
1- مرحله پیچاندن
2- مرحله کشتن
3- مرحله تیغ زدن
این مرحله بسته به شرایط دمایی و میزان بارندگی منطقه از اواسط اردیبهشت تا اواسط خرداد در زمانی که برگهای گیاه شروع به زرد شدن می کنند، انجام می شود. در این مرحله برگهای گیاه را به سمت مرکز بوته خم کرده و سنگی به وزن چند کیلو روی آنها می گذارند. این کار برای این انجام می شود تا برگهای بوته پس از خشک شدن، از محله طوقه جدا نشده و جای بوته برای انجام مراحل بعد گم نشود. این مرحله 4 تا پنج روز طول می کشد و هر کارگر در هر روز 800 تا 1000 بوته را می پیچاند. هر کارگر ماهر که روزی ده ساعت کار می کند به حدود 4000 بوته برای تیغ زنی نیاز دارد.
در این مرحله با تیشه مخصوص، گودالی به مرکزیت ریشه و به عمق تقریبی 20 و به قطر 40 سانتیمتر حفر می شود. کلاهکی که در راس ریشه قرار دارد را جدا کرده و بر روی ریشه خاک می ریزند. این کار را برای تمام بوته های بالغ مرتع انجام می دهند. انجام این مرحله 20 روز طول می کشد و هر کارگر در هر روز تقریبا 200 بوته را می کشد.
در این مرحله هر چهار روز یکبار شیرابه جمع شده بر روی ریشه را جمع آوری کرده و آنها را داخل ظرف مخصوصی به نام دلی می ریزند و سپس راس ریشه را با کارد مخصوص تیغ زنی آنغوزه، به صورت عرضی برش می دهند.
آب و خاک مناسب برای کشت آنغوزه
آب مناسب برای کشت آنغوزه
بهترین آب برای کشت آنغوزه آب باران است. در صورت نیاز به آبیاری، شوری آب باید زیر 500 میکروموس بر سانتی متر باشد. آب لب شور نیز برای آن مناسب نیست و باعث کاهش رشد و گاهی خشک شدن گیاه می گردد.
خاک مناسب برای کشت آنغوزه
خاک باید دارای بافت متوسط و ساختمان مناسبی داشته باشد. میزان آهک تا 40 درصد نیز مشکلی در کشت آنغوزه ایجاد نمی کند. این گیاه در انواع خاک های با رنگ های سفید (حاوی آهک)، قرمز (حاوی اکسید آهن بدون آب) و سیاه ( مثلا حاوی زغال سنگ) و خاک های با رنگ معمولی رشد می کند.
کاشت آن در خاکهای با رنگ روشن تر باعث به دست آمدن شیرابه با کیفیت بالاتری می گردد. دلیل این قضیه مخلوط نشدن خاکهای با رنگهای تیره با شیرابه در زمان بهره برداری می باشد.
می توان ریختن مقداری پودر سنگ در اطراف ریشه در زمان تیغ زنی را برای افزایش کیفیت صمغ توصیه کرد. به شرط آنکه مخلوط کردن پودر سنگ با شیرابه به منظور تقلب توسط بهره بردار صورت نگیرد.
حداکثر شوری خاک برای آنغوزه 2 میلی موس بر سانتی متر توصیه می شود (خاک شیرین).
پی اچ تا حدودی قلیایی (7/5 تا 8/5) برای کشت آنغوزه توصیه می شود.
بهتر است برای کشت آنغوزه در مراتع، ساختمان خاک را با شخم زدن بر هم نزنیم. زیرا خاک دست نخورده رطوبت را بهتر نگه می دارد.
