مارچوبه
مارچوبه سبزی با ارزشی است که از نظر تازه خوری خوش خوراک بوده و به صورت کنسروی و یخ زده نیز مصرف می شود. مارچوبه از نظر اسید آمینه آسپاراژین غنی می باشد در واقع نام اسید آمینه آسپاراژین از آسپاراگس گرفته شده است. مورد استفاده مارچوبه در دنیا عمدتاً پس از فرآوری است. مصارف اولیه مارچوبه داروئی بوده است.
این گونه از زمان های قدیم به عنوان سبزی قابل پخت به دلیل خاصیت مُدر و طعم خاص آن مصرف می شده است. معمولاً ساقه های مارچوبه را آب پز یا بخار پز می کنند گاهی ساقه های مارچوبه را به صورت دسته ای به هم گره زده و به طور عمودی در آب جوش قرار می دهند. در این روش قسمت پائین ساقه آب پز و قسمت بالایی که ترد است بخار پز می شود. از ساقه های کوچک یا بزرگ مارچوبه می توان برای درست کردن سوپ مارچوبه نیز استفاده نمود.
یونانی ها در قدیم بعنوان سبزی از آن استفاده می کردند. اما در واقع رومی ها اولین افرادی بودند که عملیات زراعی برای کشت مارچوبه را توسعه دادند و دستورالعمل کاشت آن را نوشتند. رومی ها با ارابه های سریع، مارچوبه را از رودخانه تیبر تا مناطق برف خیز آلپ انتقال می دادند و به مدت 6 ماه تا جشن های خود نگهداری می کردند. در قرن شانزدهم مارچوبه در فرانسه و انگلستان محبوبیت پیدا کرد و از آنجا توسط اولین مهاجران اروپایی به آمریکا برده و کشت شد اما تا سال 1850 به طور اقتصادی کشت نمی شده است.
منشاء مارچوبه نواحی ساحلی آسیا، آفریقا و اروپا است. برخی بر این باورند که مارچوبه گیاه مناطق گرم و خشک است شاید به همین دلیل مارچوبه وحشی در مناطقی مانند جنوب ایران بسیار زیاد دیده می شود. منشاء آسپاراگس مدرن نامشخص است چون بسیاری از تیپ های وحشی آنها را می توان در سرتاسر اروپا و آسیا پیدا کرد. زیستگاه طبیعی مارچوبه در سواحل رودخانه ها و نزدیکی نمک زارها است و در این نواحی به وفور یافت می شود.
محل رویش طبیعی مارچوبه
محل رویش طبیعی گونه A. officinalis در ایران، آذربایجان، نواحی مختلف البرز، اراک، کرمانشاه، جنوب ایران و مهارلو در شیراز است.
خصوصیات گیاهی مارچوبه
نام علمی مارچوبه Asparagus officinalis L. var. altilis بوده و از خانواده Asparagaceae ( Liliaceae ) می باشد. اکثر اعضای خانواده سوسنی ها بوته های علفی چند ساله می باشند که توسط پیاز، کورم، ریزوم، غده و یا بذر تکثیر می شوند. مشهورترین جنس خوراکی این خانواده مارچوبه معمولی است.
مارچوبه دو نوع ساقه هوایی دارد. یکی ساقه هایی است که مصرف خوراکی داشته و برگ ندارد. دوم ساقه هوائی است که دارای برگ بوده و غیر خوراکی است. ساقه های نیزه ای یا خوراکی سطحی صاف داشته و دارای برگهای تغییر شکل یافته یا فلس مانند در طول ساقه یا در نوک ساقه می باشند. ساقه های نیزه ای اگر برداشت نشوند و به رشد خود ادامه دهند از محل محور برگ ها (فلس ها) تولید شاخه های تغییر شکل یافته یا کلادوفیل نموده و در نهایت تولید گل خواهند کرد. به دلیل شکل خاص این شاخه ها، گاهی به آنها سرخس اطلاق می شود که در روی آنها اندام های برگ مانند قرار دارند. اندام های برگ مانند مجموعه ای از برگچه های سوزنی است که کلادودس نامیده می شوند و به طور گروهی (به تعداد 3 الی 8 برگچه) قرار می گیرند. هر کدام از این برگچه ها در حدود 2/5 سانتی متر طول دارد سانتی متر طول دارد که در مقطع عرضی دایره ای بوده و به طرف بیرون باریک می شوند. متوسط ارتفاع بوته بالغ مارچوبه 150 الی 240 سانتی متراست.
ساقه های خوراکی از جوانه های موجود در روی یک اندام زیر زمینی به نام تاج ریشه بوجود می آیند. تاج ریشه شامل ریزوم ها (ساقه های زیرزمینی)، ریشه های گوشتی و ریشه های افشان می باشد. ریزوم ها تا حدودی چوبی با میان گره و گره های مشخص (به همراه جوانه) می باشند. ریزوم ها حالت ضخیم شده دارند و محل تجمع مواد غذایی و نشاسته محسوب می شوند. ریشه های گوشتی از ریزوم ها به طور جانبی بوجود آمده اند و به عنوان اندام جذب کننده مواد غذایی و آب و همچنین اندام ذخیره کننده مواد فتوسنتزی انتقال یافته از اندام هوایی در طی دوره رشد عمل می کنند. ریشه های افشان هر بهار از ریشه های گوشتی بوجود می آیند و به جذب مواد غذایی و آب کمک می کنند. ریزوم ها و ریشه های گوشتی محل های اصلی ذخیره مواد غذایی برای رشد ساقه خوراکی در بهار آینده می باشند. مارچوبه از گیاهانی محسوب می شود که ریشه عمیق داشته و ممکن است تا عمق 4/5 متر نیز داخل خاک نفوذ کند.
در مرحله رشد سرخسی گل ها بوجود می آیند. گلدهی مارچوبه در سال دوم شروع می شود، اما در شرایط آب و هوائی گرم 100 الی 120 روز بعد از کاشت به گل می رود. گل های ماده و نر بر روی بوته های مجزایی تشکیل می شوند. گل های نر به رنگ سبز- زرد در گروه های 1 تا 4 تایی در محور شاخه ها تشکیل می شوند و به شکل زنگوله می باشند. گلهای نر شش پرچم زرد طلائی دارند و مادگی تحلیل رفته است. گل های ماده دارای شش گلبرگ کوچک سفید مایل به سبز هستند، مادگی فوقانی و سه کلاله سه شاخه ای و بساک تحلیل رفته دارد (نشان می دهد که در نهاد گیاه حالت دو جنسی وجود دارد). گل های ماده کمتر مشخص است. میوه مارچوبه سته است و دارای سه حجره و در هر حجره یک تا دو بذر سیاه و براق وجود دارد که میوه های سه حفره ای بوجود می آورند و ضخامت آنها در حدود نیم سانتی متر است. میوه ها که سته می باشند در ابتدا سبز رنگ بوده و بعد قرمز می شوند. گلهای ماده توسط گلهای نر همجوار تلقیح می شوند و گرده افشانی عمدتاً توسط زنبور انجام می شود. هر میوه حاوی 3 الی 9 دانه است. بذر سیاه دارد.
خواص درمانی مارچوبه
همانطور که قبلاً اشاره گردید نام اسید آمینه آسپاراژین از آسپاراگس، نام لاتین مارچوبه، گرفته شده است زیرا مارچوبه از نظر این اسید آمینه بسیار غنی است. در کلیه قسمت های گیاه که در تاریکی یا در سایه رشد نموده اند آسپارژین وجود دارد. علاوه بر آن، رزین، کانیفرین، اینوریت، تانن و اسید گالیک نیز یافت می گردد. ریزوم آن دارای ساکارز، آسپاراگز، کولین، آرابینوز، پنتوزان و گالاکتان می باشد. جوانه های آن دارای تیروزین، کانیفرین و اسید سوکسنیک است. استفاده از مارچوبه به زمان های دور نسبت داده می شود. در بدنه اهرام مصر، تصویر این گیاه حک شده است. ریزوم مارچوبه اثر مُدر دارد و ظاهراً نباید مورد استفاده اشخاص عصبانی مزاج و مبتلایان به التهاب مجاری ادراری قرار گیرد. برخی بر این باورند تاج ریشه به علت مدر بودن، اثرات مفید در رفع بیماری های قلبی دارد! برای مبتلایان به رماتیسم حاد و سنگ کلیه، مصرف آن منع گردیده است.
امروزه مشخص شده است که مارچوبه از نظر اسید فولیک (نوعی ویتامین ب موثر در رشد سلولی، ترمیم بدن و تکثیر سلولهای خون در مغز استخوان و بیماری های قلبی و کبدی نیز موثر می باشد) بسیار غنی و مقام دوم از این لحاظ را دارا می باشد . یک بار مصرف کردن مارچوبه در حدود 60 درصد مقدار توصیه شده اسید فولیک را برطرف می کند . مارچوبه حاوی مقادیر زیادی گلوتاتیون (احتمالاً یکی از ممانعت کننده های سرطان ) می باشد. این ماده یعنی گلوتاتیون خواص آنتی اکسیدانی و Anticarcinogens دارد . برخی معتقدند اسید فولیک ماده غذایی موثر در جلوگیری از سرطان Cervical می باشد . همچنین منبعی از ویتامین آ و ث، ب 6، پتاسیم، فیبر، کلسیم، آهن و تیامین می باشد.
