کشاورزی حفاظتی چیست
مجموعه عملیاتی همچون عدم دستکاری مکانیکی و حداقل برهم زدن خاک، حفظ بقایای گیاهی در سطح خاک و رعایت تناوب زراعی برای تولیدات پایدار کشاورزی و همچنین بازسازی و حاصلخیزی خاک که اصطلاحاً کشاورزی حفاظتی نامیده میشود.
مزایا و فواید کشاورزی حفاظتی
بنابر نظریه فائو کشاورزی حفاظتی عامل قدرتمندی برای دسترسی به نیازهای غذایی آینده است. روشهای کشاورزی حفاظتی می تواند موجب ایجاد کارآیی در مواد اولیه، افزایش درآمد از مزرعه، بهبود شرایط پایدار تولید محصول و موجب حفظ و بازسازی مجدد خاک، تنوع زیستی و منابع زیربنایی طبیعی شود. کشاورزی حفاظتی بر اساس افزایش فرآیندهای زیستی طبیعی در سطح بیرونی و زیرین خاک عمل میکند. در این روش اعمال مکانیکی روی خاک به حداقل کاهش پیدا میکند و استفاده از نهادههایی مانند انواع کودهای شیمیایی به حداقل رسیده، به گونهای که باعث تخریب فرآیند زیستی نشود. کشاورزی حفاظتی بر مبنای فعالسازی بیولوژیکی، اصلاح فیزیکی و بهبود خصوصیات شیمیایی خاک استوار بوده و سعی دارد با حفاظت و بهبود کلیه خصوصیات خاک، کارکرد بسیاری از عملیات مکانیکی وقتگیر و پرهزینه را به عهده خاک واگذار کند و در نهایت قسمتی یا تمام شخم مکانیکی را به شخم بیولوژیکی تغییر دهد. اساس کشاورزی حفاظتی بر سه اصل به هم پیوسته کاهش پیگیر و مداوم اعمال مکانیکی روی خاک، حفظ پوشش ارگانیک روی خاک و تناوب زراعی به جای کشت محصول به طور دائمی بنا شده است. شیوههای سنتی آمادهسازی خاک با تکیه بر گاوآهن های برگرداندار و دیسک های سنگین نه تنها موجب افزایش فرسایش خاک و تخریب ساختار طبیعی آن شده بلکه باعث کاهش ماده آلی خاک، تبخیر رطوبت خاک و از دست رفتن رطوبت خاک، از بین رفتن ریزجانداران خاک، افزایش گازهای گلخانه ای، تراکم خاک و ... میشود. کشاورزی حفاظتی دانش و ابزار لازم را به وجود آورده و کشاورزان را قادر میسازد تا ضمن حفظ منابع پایه تولید، مثل آب و خاک هزینه های تولید خود را کاهش داده و منافع اقتصادی چشمگیری را حاصل نمایند ضمن اینکه از محیط زیست محافظت کنند. امروزه کشاورزی حفاظتی به علت مزایای مهمی که دارد، به تدریج جایگزین کشاورزی مرسوم میشود. بر طبق آخرین آمار فائو در سال ٢٠١٨-٢٠١٩سطح کشت حفاظتی در جهان به ٢٠٥میلیون هکتار در ١٠٢کشور از جمله ایران رسیده است که برابر با ١٥درصد سطح کشت جهان است. از سال ١٩٩٠تا ٢٠٠٩به مدت ٢٠سال هرسال ٥میلیون هکتار به سطوح کشاورزی حفاظتی اضافه گردیده و طی ده سال یعنی از ٢٠٠٩تا ٢٠٢٠این عدد به 10میلیون هکتار در سال رسیده است. بر اساس برنامه های جنبش کشاورزی حفاظتی فائو در جهان در نظر است تا سال ٢٠٥٠این سطح به ٧٠٠میلیون هکتار یعنی ٥٠درصد اراضی زراعی جهان برسد. در کشور ما نیز در سالهای اخیر گامهای بسیار خوبی در راستای تحقیق و توسعه کشاورزی حفاظتی برداشته شده است از جمله پروژه که تحت عنوان پروژه ایرانIncreasing the productivity of wheat and wgeat-base systems in Iran” سیمیت در استان های گلستان، ، خوزستان و فارس در شرایط آبی و استانهای اردبیل، قزوین، زنجان و همدان در شرایط دیم برای پژوهش و توسعه سامانههای کشت حفاظتی اجرا و نتایج خوبی در زمینه صرفه جویی در مصرف سوخت، آب مصرفی و همچنین تقویت ماده آلی خاک بدست آمده است. در این پروژه گلرنگ نیز در شرایط کشاورزی حفاظتی در هر دو نظام زراعی آبی و دیم وجود داشت. در این زمینه به طور خلاصه باید گفت در کشور ما که در منطقه خشک و نیمه خشک جهان واقع گردیده است پذیرش و اجرای کشاورزی حفاظتی دیگر نه یک انتخاب که ضرورتی اجتنابناپذیر است. مهمترین مزایای کشاورزی حفاظتی عبارتند از: افزایش ماده آلی خاک، افزایش فعالیتهای بیولوژیک خاک، افزایش نفوذپذیری خاک، کاهش تبخیر از سطح خاک، جلوگیری از روانآب، جلوگیری از فرسایش خاک، کاهش انرژی مصرفی در عملیات کشاورزی، کاهش نیروی کارگری مورد نیاز، کاهش هزینههای تولید، کنترل بیولوژیک آفات، کاهش فشردگی خاک، کاهش مصرف سوخت، افزایش ظرفیت مزرعهای عملیات کشاورزی و صرفهجویی در زمان انجام عملیات کشور ایران در کمربند خشک و نیمه خشک جهانی قرار دارد، به طوری که 4/35و 1/29درصد مساحت کشور را بهترتیب اراضی فراخشک و نیمه خشک تشکیل میدهند که در مجموع حدود ٦٥درصد خاک کشور را شامل میشود. پیشبینی کارشناسان نشان میدهد، با ادامه این روند تا سال ٢٠٥٠مساحت خشک و فراخشک ایران به 5/74درصد میرسد. براساس گزارش سازمان هواشناسی کشور، میانگین دمای کشور از سال ١٣٤٠تاکنون به میزان ٢درجه سلسیوس افزایش یافته است، همچنین میزان بارندگی کشور در طی ٢٠سال گذشته ٢٠درصد کاهش یافته است و سال آبی1399- 1400خشک ترین سال آبی و زراعی در طی نیم قرن اخیر بوده است. از کل منابع آب تجدیدشونده کشور ٨٨ درصد یعنی ٨٢میلیارد متر مکعب در بخش کشاورزی و بقیه آن به مصرف صنعت، شهری و محیط زیست می رسد.تبعات خشکسالی در کوتاهمدت آزاردهنده و شاید مشهود باشد اما اگر با آن سازگار نشویم خسارات وارده در دوره دراز مدت بسیار سخت و غیرقابل جبران خواهد بود. با وجود اهمیت و نقش بخش کشاورزی در امنیت غذایی کشور، تولید مواد غذایی، اشتغال و صادرات، این بخش با مشکلات عدیدهای همچون بحران آب، خشکسالیهای پیدرپی، بحران خاک و تغییرات اقلیمی روبروست. علاوه بر محدودیت منابع آب، خاکهای کشاورزی ما نیز به علت استفاده از روشهای خاکورزی نامناسب و آبیاریهای بی رویه و غیر علمی و همچنین مصرف بیرویه کودهای شیمیایی در معرض تخریب و نابودی قرار گرفته است. عملیات خاکورزی توام با آبیاریهای سنتی ناصحیح موجب تشدید فرسایشهای آبی و بادی و کاهش ماده آلی خاکها شده است. نتایج پژوهش انجام شده در سال ١٣٩٢در مؤسسه تحقیقات خاک و آب کشور از ٥٠٠٠٠نمونه خاک تجزیه شده در آزمایشگاههای ٣٠استان کشور در فاصله زمانی ١٣٨١تا ١٣٩١نشان داد که 2/63درصد خاکهای کشور کمتر از یک درصد کربن آلی دارند و ٨٤درصد خاکهای کشور کمتر از 5/1درصد کربن آلی دارند. این مسئله با توجه به اهمیت ماده آلی در تولید محصولات کشاورزی و محیط زیست میتواند چالشی مهم برای آینده کشاورزی ایران باشد. متاسفانه کشت و زرع مداوم خاکهای ضعیف و عدم بازسازی غذایی کافی، منجر به کاهش روز افزون بازدهی محصول و حاصلخیزی خاک میشود.همچنین روشهای سنتی استفاده از زمین و مدیریت ضعیف تعداد زیادی از کشاورزان بر ناکارآمدی سامانه کشاورزی١٤ کشور دامن میزند. بنابراین با توجه به شرایط اقلیمی خشک ایران و تغییرات اقلیمی پیش رو، برنامهریزی در زمینه حفظ و استفاده بهینه از منابع آب و خاک برای توسعه کشور امری حیاتی محسوب میشود.
