کاشت بیدمشک و سطح و تولید بیدمشک در ایران
آمار رسمی از سطح زیر کشت و میزان تولید بیدمشک در کشور در دسترس نیست. استان آذربایجان غربی و شهر ارومیه در زمینه تولید بیدمشک و فراوردههای حاصل از آن (عرق بیدمشک، نقل، حلوا و)... در کشور جایگاه خاصی دارد.
مطابق آمار غیررسمی سطح زیر کشت بیدمشک در آذربایجان غربی حدود 30تا50 هکتارو بهصورت حاشیهکاری در کنار رودخانه، باغ و جویهای آب است که بیشتر این سطح در شهر ارومیه است. میزان تولید شاتون نر تازه بیدمشک در آذربایجان غربی حدود 500تا 1000تن و مقدار عرق بیدمشک استان حدود 1تا2 میلیون لیتر برآورد میشود. بهصورت پراکنده در سایر نقاط کشور بهویژه منطقه برزک کاشان، آذربایجان، کرمانشاه و... هم بیدمشک تولید میشود. در مجموع سطح احتمالی زیر کشت بیدمشک در کشور به اندازه حدود 100تا200 هکتار و تولید شاتون نر تازه حدود 1500تا ۲000تن و با عملکردی حدود5 تا 15 تن شاتون تازه در هکتار و همچنین 5/2تا 4 میلیون لیتر عرق بیدمشک برآورد می شود.
نیازهای محیطی بیدمشک
بیدها و از جمله بیدمشک درختانی هستند که در خاکهای لومی عمیق و مرطوب حاشیه رودخانهها رشد مناسبی دارند. بیدها در برابر شرایط و تغییرات آب و هوایی مانند سرما تحمل زیادی دارند.
خاک مناسب برای کاشت بیدمشک
خاک مطلوب بیدمشک سبک، عمیق، غنی و با زهکش مناسب است. اما در بیشتر خاکها از سبک و شنی تا خیلی سنگین رسی رشد میکند، ولی خاکهای قلیایی را نمیپسندد و در خاکهایی با اسیدیته کمی پایین و همچنین خنثی رشد بهتری دارد.
دمای مناسب برای کاشت بیدمشک
بیدمشک دامنه تحمل دمایی وسیعی دارد، بهطوری که می تواند در مناطق با زمستانهای سرد (حدود 25- درجه سانتیگراد) تا مناطق با تابستانهای گرم (حدود 35درجه سانتیگراد) را به شرط مساعدبودن شرایط رطوبتی خاک تحمل کرده و رشدکند.
آبیاری مناسب برای کاشت بیدمشک
بیدمشک هم مانند سایر گونههای جنس بید آبدوست است و نیاز به خاکی مرطوب دارد؛ ولی به خاک همیشه خیس هم متحمل است. به همین دلیل است که به شکل طبیعی این گیاه در مکانهای نزدیک به منابع آب همانند حواشی نهرها، رودخانهها و اراضی مرطوب رشد میکند. درختان بزرگ و بالغ تا حدودی به وجود برخی دورههای کوتاه مدت خشکی تحمل نشان میدهند، اما تنش خشکی باعث کندی رشد و کاهش تولید شاتون در بیدمشک میشود.
نور مناسب برای کاشت بیدمشک
بیدمشک گیاهی نورپسند است و در شرایط آفتاب و نیمسایه بهخوبی رشد میکند، ولی در سایه رشد مناسبی ندارد. در واقع هر مقدار که خاک سنگینتر باشد و رطوبت بیشتری در آب وجود داشته باشد، وجود نور مستقیم بیشتر به رشد آن کمک میکند. مکانی کاملا سایه باعث بلند و باریک شدن ساقههاو عدم شکلگیری شاتونها یا ریزش زودهنگام آنها میشود. همچنین شرایط سایه و نور کم باعث کاهش عطر شاتون های بیدمشک میشود.
تکثیر بیدمشک
بیدمشک را میتوان از طریق جنسی (بذر) و غیرجنسی (قلمه) تکثیر کرد. بذور این گیاه را باید به محض رسیدن پوشینههای آن (هنگامی که از سبز به زرد تغییر رنگ دادند) جمعآوری کرد و بیدرنگ کاشت. بذر بیدمشک برای مدت زمان کوتاهی در حد چند روز زنده میماند و امکان انبارکردن و ذخیرهسازی آن وجودندارد. از محیط کشت سبک و نرم همانند خاک برگ الک شده که بافتی یکنواخت دارد میتوان استفاده کرد. محیط کاشت را باید بهخوبی مرطوب و خیس کرد و بعد از خروج رطوبت اضافی بذور بر روی سطح خاک قرار داده شود وروی آنها پوشیده نشود. کشیدن یک لایه پلاستیک بر روی خاک به حفظ رطوبت کمک میکند. در صورت نیاز به آبیاری میتوان از روش اسپری آب بر روی سطح خاک استفاده کرد تا بذور جابهجا نشوند. برای جوانهزدن بذور دمای حدود 18تا 21 درجه سانتیگراد کافی است و جوانهزنی بذرها حدود 2تا3 هفته طول میکشد. تکثیر بهوسیله بذر مشکل است. مناسب ترین روش تکثیر بیدمشک، قلمه ساقه یا قلمه ریشه است و بهندرت به استفاده از روشهای دیگر نیاز است.
زمان کاشت قلمه بیدمشک
زمان کاشت قلمه بیدمشک، معمولاً پاییز و بهار است و قلمههایی که در اوایل بهار کشت شوند، بیدرنگ ریشه میدهند. در اواخر پاییز میتوان از ساقههای یکساله که بهخوبی رشد کرده و چوبی شده اند یا در اواخر بهار از ساقههای نیمه چوبی، قلمههایی را به طول حدود 30سانتیمتر تهیه کرد. سپس باید آنها را در مخلوط خاک سبک که بهخوبی رطوبت را نگه میدارد و در مکانی روشن اما به دور از نور مستقیم آفتاب با دمای حداقل 13درجه قرارداد تا ریشهها رشد کنند. ریشهزایی قلمههای بید آسان و معمولاً پس از 15روز صورت میگیرد. پس از رشد مناسب ریشهها میتوان نهالهای جوان را به مکان اصلی منتقل و کشت کرد.
