استویا و کاربردها و موارد مصرف استویا
از برگ تازه، برگ خشک، پودر و عصاره استویا استفاده میشود. برگ خشک به مراتب شیرینتر از برگ تازه است. فرم های استخراج استویا به شکل عصاره تیره، عصاره شفاف و پودر خشک استویوزید است که بیشتر فرم پودری آن رایج است. عصاره تیره از جوشاندن برگها در آب به دست می آید یا میتوان برگها را در آب جوش یا مخلوط آب و الکل خیساند. عصاره شفاف از مخلوط پودر خشک و آب جوش به دست می آید. شیرینی پودر خشک سفید استویا بیشتر از برگ سبز و برگ خشک است. استویا جایگزین مناسبی برای قند و سایر شیرین کننده هاست و میتوان از آن در تهیه خمیردندان استفاده کرد، زیرا با کاهش مصرف قند در این محصول، خواص ضدباکتری خمیر دندان افزایش می یابد. همچنین به علت داشتن خواص آنتیاکسیدانی در درمان بیماریهای دهانی مؤثر است.
مصرف مستقیم برگ استویا
مصرف مستقیم برگ استویا، مصرف خوراکی یا تزریقی انسولین را کاهش میدهد؛ زیرا استویا با تأثیر بر سلولهای پانکراس باعث تولید انسولین بیشتر میشود. در نتیجه، گیاه استویا تأثیر زیادی بر کنترل قند خون دارد. همچنین برگ استویا ورم ناشی از دیابت را کاهش میدهد، لذا در صنایع داروسازی کاربرد دارد. استویا برای کسانی که میخواهند وزن خود را کاهش دهند نوعی قند رژیمی محسوب میشود، زیرا قند موجود در گیاه استویا کالریزا نیست و بدون افزودن وزن میتواند میل به شیرینی افراد را ارضا کند و میل به خوردن غذاهای چرب را کاهش میدهد. همچنین خوردن گیاه استویا 10 تا 20 دقیقه قبل از وعده غذایی میزان گرسنگی افراد را کاهش میدهد. گیاه استویا از رشد برخی باکتریهای آلوده جلوگیری میکند و از دیگر اثرات گیاه استویا جلوگیری از بیماری سرماخوردگی و آنفوالنزاست.
از برگهای گیاه استویا به عنوان ماسک برای کاهش چین و چروک و خطوط پوست و همچنین تقویت کننده صدا استفاده میشود. استویا برای درمان جراحات پوستی، اگزمای پوستی و بریدگیهای سطحی مناسب است. از گیاه استویا همچنین برای درمان و گرفتگی و خستگی صدا و پوست استفاده میشود.
برگ خشک استویا
برگ خشک استویا دارای انواع ویتامینها بخصوص ویتامینهای آ و ث و عناصر زیادی همانند سلنیوم، کبالت و کروم است که عناصر آنتیاکسیدان هستند. استویا همچنین دارای پروتئین، فیبر، کربوهیدرات، فسفر، آهن، کلسیم و سدیم است. در صنایع غذایی، نوشابه سازی و شیرینی سازی میتوان از استویا به عنوان شیرین کننده استفاده کرد. از سال 2008 استویوزید به عنوان مکمل غذایی در آمریکا و امارات قابل استفاده است، اما در ژاپن بیش از 20 سال است که به عنوان مکمل غذایی کاربرد دارد. در ژاپن مصرف استویوزید به آسپارتام یا ساخارین ترجیح داده میشود، زیرا استویوزید شیرین کننده طبیعی است و دوامش بیش از آسپارتام است. برگها را میتوان به طور مستقیم مصرف کرد یا در تولید چای و بویژه چای کیسه ای استفاده کرد.
بازار مصرف استویا
بازار مصرف استویا در حال رشد است و در بعضی کشورها استویا بیش از 30 درصد از کل نیاز شکر را تأمین میکند. بازار گیاه استویا در هند حدود 500 درصد در سال در حال رشد است و افزایش قیمت 25 درصدی داشته است، عملکردش در این کشور نیز دو برابر میانگین جهانی است. در مطالعه ای در هندوستان مشخص شد که درآمد خالص کشت سه ساله استویا حدود 1/5 برابر سرمایهگذاری اولیه است. در ایران بر اساس میانگین نرخهای سال 95 و 96 کل هزینه سه سال آن حدود 85 میلیون تومان براورد شد و با فرض عملکرد 6 تن در هکتار (در مجموع سه سال) و قیمت 35 هزار تومان به ازای هر کیلوگرم میزان درآمد خالص پس از 3 سال حدود 125 میلیون تومان براورد شد.
در کانادا توان عملکرد استویا در شرایط مطلوب تا 2850 کیلوگرم در هکتار نیز تخمین زده شده است که حاوی 105 میلیگرم بر گرم استویوزید است که معادل 66/2 تن در هکتار قند است. هزینه تولید خالص 2200 کیلوگرم در هکتار برگ خشک در کانادا حدود 8600 دلار در هکتار تخمین زده شده است. بیشترین هزینه در کشت استویا به هزینه نشاکاری مربوط است. قیمت جهانی یک کیلوگرم برگ خشک استویا حدود 2 دلار آمریکاست. برای به دست آوردن یک کیلوگرم پودر خشک نیاز به 14 تا 16 کیلوگرم برگ خشک با 10 درصد استویول گلیکوزید است که معمولا در کارخانه 4 تا 6 کیلوگرم برگ خشک طی فراوری از بین میرود. بر این اساس، قیمت یک کیلوگرم پودر خشک حدود 20 دلار تخمین زده میشود. قیمت پودر سفید استویا در بازارهای جهانی بین 20 تا 100 دلار به ازای هر کیلوگرم براورد شده است. ارزش هر کیلو برگ خشک گیاه استویا در بازار ایران حدود 200 تا 500 هزار ریال است. با درنظرگرفتن عملکرد سالانه حدود ۱۵۰۰ کیلوگرم برگ خشک استویا، درآمد محصول حدود 53 میلیون تومان تخمین زده میشود. باتوجه به امکان توسعه کشت استویا و سودآوری کشت، تولید این محصول میتواند راهکاری برای رفع مشکل تک محصولی بودن کشاورزی و ایجاد فرصتهای جدید شغلی و در نهایت توسعه اقتصادی محسوب شود.
