گیاه استویا و گیاه شناسی استویا
مقدمه ای بر گیاه استویا
آخرین یافته های علمی دانشمندان نشان می دهد که استفاده از برگ های گیاه استویا توسط بومیان منطقه آمامبی به بیش از 1500 سال قبل بازگشته و به مدت صدها سال پس از کشف قاره آمریکا جهت شیرین کردن چای و دیگر ماده غذایی و درمانی مورد استفاده قرار می گرفته است.
در سال 1899 این گیاه توسط گیاه شناس ایتالیایی، مویسس سانتیا گوبرتونی مورد کشف دوباره قرار گرفت که متعاقب آن کشت این گیاه از حالت رویش طبیعی و وحشی در مناطق بومی به حالت سازمان یافته و مدرن در آمد.
استویا گیاهی کوتاه قد و بوته ای می باشد که بومی منطقه کوهستانی آمامبی واقع در مرز برزیل و پاراگوئه است.
این گیاه متعلق به سلسله پلانته است که در رده بندی علمی در شاخه ماگنولیفتیا رده ماگنولیپوسیدا، راسته آسترالس و خانواده آستراسه آ جای می گیرد. فراوان ترین گونه های این گیاه عبارتند از: ربادیانا، پیلوسا، اپاتوریا، اواتوریا، پلامرا، سالی سیفوریا و سراتا.
مشخصات گیاه استویا
نام انگلیسی استویا: Stevia
نام علمی استویا: Stevia rebaudiana
خانواده استویا: Compositae
استویا بومی آمریکای جنوبی است. این گیاه علفی و حساس به سرماست.
برگ استویا ساده، کوچک، نوک تیز، کشیده و دندانه ای و مهمترین بخش گیاه است و به صورت متناوب روی ساقه قرار گرفته است.
استویا دارای ریشه های افشان و ساقه ای است که نرم و ضخیم بوده و در قسمت تحتانی چوبی می شوند.
گل هایش کوچک و سفید و در قسمت میانی بنفش کم رنگ اند که به صورت خوشه ای روی ساقه ظاهر می شوند. این گیاه خودناسازگار است.
سطح گیاه استویا پوشیده از کُرکهای چندسلولی است که سبب زبری اندام های مختلف گیاه می شود.
دانه استویا یک فندقه کوچک سبک و کُرکدار است که با باد جابه جا می شود.
اکولوژی گیاه استویا
استویا در آب و هوای بومی خود به عنوان بومی یک گیاه چند ساله کاشته می شود.
مقاومت کم این گیاه در برابر سرما و یخبندان موجب گردیده است تا در هوای سرد قاره اروپا دچار سرمازدگی شده و به عنوان گیاهی یک ساله، تنها در نواحی که دارای آب و هوایی به نسبت معتدل هستند، کشت شود.
اسانس استویا
جمع بندی تحقیقات انجام گرفته حاکی از آن است که گلیکوزیدهای دی ترپنی ترکیباتی هستند که به عنوان عامل اصلی ایجاد طعم بسیار شیرین در عصاره های گیاه استویا شناخته شده اند.
به طوریکه میزان شیرینی آنها تا 300 برابر شکر تخمین شده است.
استویوزید، به عنوان یک ترکیب گلیکوزیدی غالب در عصاره های برگهای استویا ربادیانا شناسایی شده است، که از روش هیدرولیز آنزیمی و استخراج شیمیایی برای این منظور استفاده می شود.
ترکیبات اسانس استویا
استویوزید به عنوان یکی از سه ترکیب غالب در عصاره های استویا ربادیانا دارای حداکثر قدرت آنتی اکسیدانی می باشد. پس از استویوزید، استویول بیوزید دارای قدرت آنتی اکسیدانی بیشتری است.
عصاره های متانولی گونه های مختلف استویا به دلیل دارا بودن فلاونوئیدها، آلکالوئیدها، گزانتوفیل ها و هیدروکسی سینامیک اسیدها خاصیت آنتی اکسیدانتی قابل توجهی را نشان می دهند.
همچنین عصاره های گیاه استویا به دلیل دارا بودن ترکیبات آنتی اکسیدانتی، ضد سرطان نیز هستند و بنابراین از رشد و پیشرفت غدد سرطانی جلوگیری می کنند، اما با توجه به ساختمان و ماهیت هر یک از ترکیبات شدت ظهور این ویژگی نیز متفاوت خواهد بود.
کاربردهای اسانس استویا
نقش شیرین کنندگی استویا در مواد غذایی از دیرباز مورد توجه محافل علمی قرار گرفته است و امروزه دانشمندان نقش قابل توجه آنها را در تامین سلامتی انسان مورد تایید قرار داده اند.
از طرفی پتانسیل شیرین کنندگی این ترکیبات و عدم جذب آنها در طی فرآیندهای سوخت و ساز بدن زمینه ایی را فراهم می کند، تا محصولاتی شیرین و دارای طعم و بوی مطلوب در سبد غذایی بیماران دیابتی قرار گیرد.
برداشت استویا
اولین برداشت در شرایط آب و هوایی شمال ، در اواخر تیرماه صورت می پذیرد که در این موقع شیرینی برگ ها به حد نرمال خواهد رسید.
در این موقع ارتفاع بوته معمولا 50 تا 60 سانتی متر رشد نموده از ارتفاع 25 سانتی متر برداشت می شود که برداشت از این ارتفاع باعث قرار گرفتن بوته ها برای چین بعدی که اثر رشد شاخه های جانبی حالت بوته توپی می شود.
شاخه های برداشت شده در مکان مناسب جهت خشک کردن برده می شود.
برداشت دوم و سوم به ترتیب در پایان مرداد یک ماه بعد و پایان شهریور تا نیمه مهر ماه می باشد.
یادآوری می شود این گیاه جزء گیاهان روز کوتاه بوده با کوتا ه شدن روز ها به گل می رود در واقع پس از به گل رفتن و فرا رسیدن فصل زمستان رشد قسمت هوایی گیاه متوقف و کم کم به خواب می رود.
لذا ساقه های خشک شده توسط قیچی باغبانی ، از سطح مزرعه جمع آوری می شود چون ریشه در داخل خاک باقی می ماند.
بهار سال بعد با قدرت بیشتر بوته ها به رشد خود ادامه می دهند.
خشک کردن محصول استویا
یکی از نکات فنی موضوع خشک کردن برگ این گیاه می باشد.
چون برداشت همراه با ساقه انجام می پذیرد پس از خشک کردن ساقه ها از برگ جدا می گردد و برگ در معرض استفاده قرار می گیرد.
هر چند ساقه نیز از شیرینی برخوردار است اما شیرینی برگ بیشتر بوده و بازار پسندی برگ رایج می باشد.
لذا چون گیاه، دمای بالا بین 60 – 50 درجه برای خشک شدن را تحمل می تماید برخلاف گیاهان اسانس دار می توان درجه فوق را برای گیاه منظور نمود و اقدام به خشک کردن کرد.
در شرایط عدم امکانات لازم با استفاده از نور خورشید، هم می توان گیاه را خشک نمود. البته در این صورت رنگ گیاه به جای سبز تیره دارای رنگ سبز متمایل به نقره ای می گردد که از بازار پسندی کمتری برخوردار است. لذا سعی شود با استفاده از دستگاه های خشک کن اقدام نمود.
معولا در سطح یک هکتاری در سال اول 2 تن برگ بدون ساقه و از سال دوم 3 تن برگ بدون ساقه به طور متوسط برداشت می شود. در صورت مراقبت های ویژه زراعی این محصول افزایش می یابد.
محصولات تولیدی از استویا
ساشه استویا بدون مالتو دکسترین و اسانس وانیل همراه با اریتیتول
قابل استفاده به جای شکر، چندین برابر شیرین تر از شکر، کاملا طبیعی و گیاهی، تولید شده بر پایه گیاه استویا، طعم و ظاهر مشابه شکر می باشد، بدون عوارض، بدون کالری و رژیمی، مناسب برای افراد دیابتی
گیاه خشک استویا
استویا یک گیاه جایگیزین برای قند با طبع گرم و خشک خواص فراوانی همچون کاهش فشارخون – تقویت قلب – تقویت سیستم ایمنی – پیشگیری از سرطان – کاهش کلسترول – کاهش وزن است.
حبه قند هل بدون شکر استویا
جایگزین سالم و طبیعی قند و شکر برای شیرین کردن چای، قهوه و دمنوش
شکر استویا مخصوص نوشیدنی
جایگزین سالم و طبیعی قند و شکر برای شیرین کردن چای، قهوه و دمنوش
