پنج انگشت و کاشت و داشت و برداشت گیاه پنج انگشت
پراکنش جغرافیایی گیاه پنج انگشت در جهان و ایران
پنج انگشت درختچه ای است که در مناطق وسیعی از اقلیم خشک و نیمه خشک جهان به طور طبیعی گسترش دارد.
پنج انگشت در نواحی شمال، شمال شرق، شرق، مرکز و جنوب کشور انتشار یافته است.
پراکنش جغرافیایی گیاه پنج انگشت در ایران
همدان (الوند به طرف بروجرد)، لرستان (بیشه، خرمآباد، اطراف رودخانه دز، درود) چهار محال بختیاری (لردگان، ارمند)، خوزستان (لپ سفید، گچساران، شمال شرق هفت گل، بستر رودخانه خیاباد شرق بهبهان) فارس (بین حاجی آباد و سیوند، شاهپور نزدیک کازرون)، هرمزگان (رودان به طرف کهنوج)، بلوچستان (بین خاش و ایرانشهر کوه های کارواندار، ایرانشهر، نیک شهر، تنگه سرحه)، خراسان (ارتفاعات شرق سبزوار) سمنان (بین میامی و عباسآباد)، یزد (مهریز، اشنیز).
پراکنش جهانی گیاه پنج انگشت
این گیاه علاوه بر ایران، در جنوب غربی آسیا، ترکیه، افغانستان، پاکستان، عراق، سوریه، لبنان، اردن، فلسطین، مصر و قفقاز انتشار یافته است.
فنولوژی (چرخه زندگی) گیاه پنج انگشت
ویژگی های بوم شناسی (اکولوژی) گیاه پنج انگشت
پنج انگشت اغلب در حاشیه رودخانه های فصلی، خشکه رودها، بستر مسیل ها و دامنه اراضی آبرفتی ارتفاعات مرکزی کشور می روید. محدوده ارتفاعی درختچه زارهای پنج انگشت در ناحیه رویشی ایرانی تورانی، بین - 800 تا 2300 متر از سطح دریا متغیر است.
اغلب رویشگاه های طبیعی درختچه پنج انگشت در منحنی همباران 100 تا 250 میلی متر در نوسان است.
این گیاه فقط در گستره زمین های آبرفتی، قلوه سنگی و واریزه ای، به عنوان گیاهی شاخص در مسیل ها وجود دارد.
دامنه تحمل این گیاه نسبت به کم آبی و خشکی محیط بالا بوده، به این دلیل به عنوان عنصر درختچه ای سازگار و مقاوم در زیست بوم های بیابانی خشک استقرار می یابد.
این درختچه اغلب در خاک های لومی تا لومی رسی و آبرفتی که دارای زهکش مناسب است، براحتی می روید.
میزان اسیدیته خاک بستر برای کاشت پنج انگشت، در محدوده خنثی تا کمی شور و اغلب به دلیل نیاز نوری بالا، جزء رستنی های نورپسند تلقی شده و برای مکان های آفتابی توصیه می شود.
این گونه اغلب حاشیه جاده، اطراف مزارع، نواحی ساحلی، کنار جوی ها و زمین های زراعی رها شده، قادر است لکه های جمعیتی مشخصی را تشکیل دهد.
این درختچه به صورت خودرو در مسیر آبراهه ها و حاشیه رودخانه های فصلی و در دره ها، مکان های مرطوب، بیشتر در خاک های شنی، آبرفتی خشک، مناطق صخره ای در نزدیکی دریا، همچنین بر روی دامنه هایی با سنگ آهکی و در مکان های آفتابی و گرم و گودال ها رشد می کند.
این گیاه بومی مناطق خشک و نیمه خشک مدیترانه ای و آسیای غربی است و در مناطق گرم و معتدل استوایی یافت می شود.
رویشگاه های طبیعی این گیاه اغلب در حاشیه رودخانه های نواحی رویشی ایرانی تورانی و خلیج عمانی متمرکز شده اند.
رویشگاه طبیعی درختچه زارهای پنج انگشت، این گیاه را در به صورت ، خرزهره و گز بستر رودخانه های مناطق جنوبی کشور همراه با درختچه های اجتماعات گیاهی مشخص معرفی نموده است.
محدوده ارتفاعی رویشگاه های گیاه پنج انگشت را در استان کهکیلویه و بویراحمد، بین 550 تا 850 متر از سطح دریا و میانگین ریزش های آسمانی را نیز بین 480 میلی متر تا 640 میلی متر اعلام کردند.
این گونه بردباری زیادی به نوسان های درجه حرارت و بارندگی بسیار کم دارد، به طوری که قادر است در دشوارترین شرایط با دمای حداکثر47 درجه سانتی گراد و دمای حداقل 23- درجه سانتی گراد و بارندگی سالانه حدود 145میلی متر به رشد خود ادامه دهد.
ویژگی های بذر گیاه پنج انگشت
میوه ها و یا بذرهای پنج انگشت کروی شکل و تیره رنگ بوده و دارای قطر 2 تا 5 / 2 میلی متر است.
وزن هزار دانه بذرهای گیاه پنج انگشت در شرایط بوم شناسی کاشان، 18 گرم می باشد.
وزن هزار دانه بذرهای گیاه پنج انگشت را 2 / 22 گرم گزارش کردند. بذرها دارای پوست محکم بوده که بدون تیمار، به راحتی جوانه نمی زنند.
شیوه های تکثیر و ازدیاد گیاه پنج انگشت
ازدیاد درختچه پنج انگشت در گستره اراضی آبرفتی کشور در شرایط مساعد و رطوبت کافی خاک، از طریق پراکنش و تندش بذر و در شرایط خزانه، تولید و تکثیر، به شیوه قلمه انجام می شود.
زادآوری گیاه پنج انگشت به طریق بذر
پنج انگشت گیاهی درختچه ای است که از طریق بذر در گُستره اراضی با خاک های لومی، رسی و قلوه سنگی ازدیاد می یابد. بذرها دارای پوست سخت بوده، به این دلیل به راحتی جوانه نمی زنند.
بهترین شیوه تکثیر این گیاه از طریق قلمه های خشبی است. به طوری که بیشترین موفقیت در ریشه زایی قلمه های خشبی و نیمه خشبی گیاه پنج انگشت، در تیمار با IBA با غلظت 5000 پی پی ام به دست آمد.
کشت قلمه گیاه پنج انگشت
قلمه های چوبی و خشبی ساقه این درختچه، به ویژه در اواسط پائیز تا اوایل زمستان، امکان تکثیر این گیاه را فراهم می کند. قلمه های خشبی درختچه های جوان تا میان سال در مقایسه با پایه های بشدت چوبی شده کهنسال، از موفقیت بیشتری برخوردارند. قلمه های ناحیه میانی ساقه ها نسبت به قلمه های چوبی سخت قسمت های تحتانی ساقه ها، نتیجه بهتری را داشته است. مناسب ترین زمان تهیه قلمه و کاشت آن در خزانه و یا شاسی سرد، اواسط پائیز است.بنابراین توصیه می گردد قلمه هایی به طول بین 25 تا 30 سانتی متر و ضخامت نیم تا دو و نیم سانتی متر انتخاب شوند.
قلمه ها تا اواخر اسفندماه ریشه زایی نموده و گیاهچه هایی به ارتفاع 10 تا 15 سانتی متر را بوجود می آورند. بستر کشت برای ریشه زایی قلمه ها، ماسه نرم رودخانه ایی در شرایط شاسی نیمه سرد و ترجیحاً در اواسط پائیز تا اوائل زمستان است.
به منظور تسریع در فرایند ریشه زایی قلمه ها، توصیه می گردد بعد از کاشت قلمه ها در شاسی سرد، با استفاده از نی یا میل گرد هلالی شکل روی بستر کشت و نصب نایلون روی آن، گرمای مورد نیاز ریشه زایی را مهیا کنیم.
با توجه به ایجاد محافظ نایلونی روی قلمه ها و عدم تبخیر سطحی، بستر کشت در طول دوره ریشه زایی، تنها به یک یا دو نوبت آبیاری غرقابی نیاز دارد. از آنجایی که قلمه های این درختچه در شرایط خزانه تکثیر می شوند، تنها با تولید ریشه های نابجای محدود و رشد بطیء در روی قلمه ها انجام می شود، به این دلیل جابه جایی نهال های تولید شده به بستر اصلی می بایست با دقت انجام شود تا انتهای ریشه های نابجا قطع نشود. بنابراین بهترین زمان جابه جایی نهال های حاصل از تکثیر گیاه از طریق قلمه در خزانه، حداقل یکسال بعد از کاشت قلمه در خزانه تکثیر است.
تولید نهال گیاه پنج انگشت و زمان انتقال آن به بستر اصلی
به دلیل ترد و نازک بودن ریشه های تشکیل شده روی قلمه ها، توصیه می گردد نهال ها تا اواخر پائیز سال بعد در شاسی سرد باقی مانده تا ریشه های چوبی تشکیل شوند.
رشد نهال های حاصل از ریشه زایی قلمه ها در شرایط خزانه تا اواخر فصل تابستان و اواسط فصل پائیز، ارتفاعی بین 75 تا 120 سانتی متر ایجاد می کنند. بنابراین توصیه می گردد نهال های جوان تا اواخر پائیز در خزانه باقی بمانند و پس از خزان برگ ها و همزمان با ورود به دوره کمون(خواب) زمستانه، می توان تا قبل از بیدار شدن جوانه های رویشی، به بستر اصلی انتقال داد.
به این دلیل بهترین زمان انتقال نهال های ریشه دار شده به بستر اصلی، یکسال بعد از زمان تهیه قلمه، یعنی اواخر پائیز سال بعد است. پس از کاشت نهال های یکساله، یک دوره آبیاری ضروریست. در صورت وقوع ریزش های جوی پائیز و زمستان، نیاز به آبیاری دوباره نخواهد بود.
آفات شایع درختچه پنج انگشت
مینوز برگی گیاه پنج انگشت
تنها به عنوان آفت با درجه اهمیت اقتصادی کم تا متوسط از این گیاه گزارش شده است که تأثیر قابل توجهی در روند رشد و استقرار پنج انگشت نداشته است. لاروهای آفت از پارانشیم سبز رنگ برگ تغذیه می کنند. در زمستان معمولاً در زیر برگ های خشک و پناهگاه های دیگر به سر می برند.
بهترین شیوه مبارزه با این آفت، از طریق حذف و جمع آوری برگ های خزان شده و خشک و معدوم کردن آنها و پابیل کردن اطراف گیاه در فصل پاییز و زمستان به منظور از بین بردن جمعیت زمستان گذران لارو است.
کشت نهال پنج انگشت جهت تولید عسل
ایجاد رودخانه عسل در دل کویر با کاشت گیاه پنج انگشت
نهال های پنج انگشت در ردیفهایی به فاصله 10 متر و فاصله دو بوته در طول ردیف 10 متر در زمین اصلی (10 × 10) کاشته می شوند. برای هر هکتار 100 عدد نهال نیاز می باشد و هزینه نهال برای یک هکتار ناچیز می باشد.
به علت
ماندگاری گل به مدت 3 ماه بر روی درخت
توانایی در تحمل شرایط سخت
نیاز آبی کم (از سال دوم نیاز به آبیاری ندارد)
این گیاه می تواند علاوه بر بیابان زدایی و تولید دارو، در تولید عسل به خاطر جذب زنبور عسل مورد استفاده قرار گیرد. بعد از پایان دوره گلدهی و تولید عسل می توان بذرهای گیاه را جهت تولید دارو برداشت کرد.
ویژگی های منظر درختچه پنج انگشت و کاربرد آن در فضای سبز شهری
پنج انگشت درختچه ای بردبار در برابر گرما، خشکی و کم آبی است.
انشعاب های هوایی این گیاه، ایستا و افراشته به ارتفاع بین 2 تا 4 متر و گاهی بیشتر، شاخه ها متعدد و دارای برگ های مرکب پنجه ای است. دوام برگ ها تا اواسط فصل پائیز روی گیاه باقی می ماند.
از اواخر بهار به بعد، گل های آبی رنگ متمایل به بنفش درختچه پنج انگشت شکوفا شده و ماه های تیر و مردادماه منظره برگ ها و گل آذین مشاهده می شود.
گل ها به صورت گل آذین پانیکول انتهایی، به رنگ آبی متمایل به بنفش که دو بار در طول فصل رویش (اواسط بهار و اواخر تابستان تا اوایل پائیز) شکوفا می شوند.
برگ های مرکب و گل آذین پنج انگشت زیبایی ویژه ای را در فضای سبز شهری به نمایش می گذارد.
به این دلیل، از این عنصر درختچه ای به منظور طراحی منظر در بوستان های محله ای، پارک های جنگلی و حتی به عنوان بادشکن بیولوژیک در حاشیه شهرها و اراضی کشاورزی می توان استفاده کرد.
پنج انگشت گیاهی با نیاز آبی پائین بوده و در صورت استقرار، به شش تا هفت دوره آبیاری در طول سال نیاز دارد.
برگ های مرکب پنجه ای پنج انگشت تا اواسط پائیز روی این درختچه باقی مانده و مناظر زیبایی را در طول فصول بهار و تابستان تا پائیز ایجاد می کند.
بنابراین فرم رویشی این درختچه، مناظر جذاب و چشم نوازی را در گستره فضای سبز شهری ایجاد می کند.
ازجمله عناصر درختچه ای پنج انگشت بسیار انعطاف پذیر نسبت به انواع شرایط اقلیمی گرما، سرما و خشکی محسوب می شود که کمتر مورد توجه و استفاده در طراحی منظر فضای سبز شهری قرار گرفته است.
نتایج حاصل از کاشت این درختچه در فضای سبز شهری نشان داده، بردباری این درختچه در مقایسه با اغلب گونه های درختچه ای مانند خرزهره، ترون، سرو خزنده و شمشاد بالاتر بوده و در برابر تنش خشکی و کم آبی تحمل بیشتری از خود نشان داده است.
استفاده از این درختچه برای منظرسازی حاشیه جاده های ورودی و خروجی شهرها توصیه می گردد.
امروزه این درختچه در برخی از پارک ها و فضای سبز شهرستان های کاشان و آران و بیدگل در ترکیب با سایر گونه های درختی (مانند زیتون تلخ، کاج مشهدی و توت آمریکایی)، به صورت درختچه بلند قامت، هرس پذیر و سازگار به شرایط بوم شناسی مناطق گرم و خشک، مورد استفاده قرار می گیرد.
