تمشک و مشخصات گیاهشناسی تمشک
تمشک (raspberry) به طور طبیعی در جنگلها و بیشه زارها رشد میکند و پراکنش طبیعی این گیاه مناطق آمریکای شمالی، اروپا و آسیا میباشند. در ایران ارتفاعات استان گیلان، آذربایجان، خراسان، لرستان، مازندران و گرگان مناطق رشد این گیاه میباشد.
ردهبندی و مشخصات گیاهشناسی تمشک
تمشک متعلق به تیره گلسرخیان (Rosaceae) ، جنس تمشک (Rubus) بوده و دو گونه تجاری آن شامل تمشک قرمز (R. idaeus) و تمشک سیاه (R. accidentalis) میباشد. در ضمن توت سیاه نیز شامل جنس تمشک می باشد. بوتههای تمشک شاخههای خاردار دارند و این خارها زاییدههای اپیدرمی بوده و در اصل کرکهای چوبی شده میباشند. میوه تمشک، مرکب شانهای بوده و هر برگ از 5-3 برگچه بزرگ بیضی شکل تشکیل شده و به طور متناوب بر روی گرههای شاخه قرار میگیرند. رگبرگهای ارقام قرمز حاوی خار و ارقام سیاه بدون خار میباشد. تمشک حاوی 5 کاسبرگ، 5 گلبرگ سفید تا صورتی، پرچم زیاد مادگی دارای برچههای متعدد (70 الی 100) عدد بوده و بر روی یک نهنج محدب قرار میگیرند. تمشک قرمز دارای گلآذین گرزن و تمشک سیاه گلآذین خوشهای ساده دارد و کاسبرگهای تمشک بادوام بوده و تا رسیدن میوه در اطراف آن باقی میمانند. گاهی اوقات گلها به صورت منفرد بر روی شاخه ظاهر میشوند.زمان تمایز گلها شهریور تا آذر ماه بوده و جوانههای بارور در جانب شاخههای یکساله تشکیل شده و زمان شکوفایی گلها خرداد تا تیر ماه میباشد.میوههای تمشک از نوع مجتمع بوده و هر برچه بعد از گردهافشانی و لقاح میوههای کوچک به نام شفتک حاصل میکند که همه آنها بر روی نهنج محدب قرار میگیرند. میوههای تمشک قرمز، مخروطی بوده و در برخی از ارقام تمشک قرمز روی شفتکها کرکهای ترشحی موجود میباشد. میوههای تمشک سیاه، گرد و کوچک میباشد. تمشک ریشههای متراکم حاصل میکند. و شامل ریشه عمیق با رشد طولی زیاد و ریشههای افشان که رشد آنها کمتر بوده و در نزدیک سطح خاک قرار میگیرند. نفوذ ریشهها تا 175 سانتی متری خاک ادامه مییابد.
رشد رویشی بوتههای تمشک
تمشک از گیاهان چوبی چند ساله به شمار میآید. شاخههای سال اول از جوانههای رویشی موجود بر روی ریشه و یا قسمت پایین شاخههای دو ساله حاصل میشوند.
در تمشک سیاه شاخههای جدید از جوانههای پایین به وجود میآیند.
برخی از شاخههای جدید در طی تابستان از جوانههای ریشه به وجود میآیند. اما رشد طولی آنها کمتر بوده و تا بهار سال آتی در حالت خواب باقی میمانند.
در بهار سال آینده شاخههای جدید از جوانههای ریشه حاصل میگردند و این نوع شاخهها رشد رویشی بیشتر داشته و تسلط انتهایی در آنها قوی میباشد.
رشد زیاد شاخههای یکساله در بوتههای جوان، موجب رقابت با شاخههای میوه دهنده میگردد.
حذف نوک شاخههای تازه حاصل شده موجب تشکیل شاخههای جانبی میشود اما تمشک قرمز شاخههای جانبی ضعیف به وجود میآورد.
فیزیولوژی تشکیل گل و میوه تمشک
جوانههای جانبی شاخهها معمولاً تا هنگام توقف رشد طولی شاخهها که تا اواخر تابستان به طول میانجامد بدون تغییر باقی میمانند. تمایز گلها از شهریور ماه شروع گردیده تا ماه آذر ادامه مییابد. جوانههای گل در طی پاییز تا شروع دوره سرما به توسعه خود ادامه میدهند. ارقام تمشک سیاه، جوانههای بارور در قسمت پایین شاخهها تشکیل میشوند. تمایز جوانهها از قسمت نزدیک نوک شاخه شروع شده و به طرف پایین توسعه مییابد. جوانههای بارور بعد از گذراندن دوره استراحت در سال دوم، گل حاصل میکنند. چنانچه ذکر گردید گلهای تمشک قرمز بر روی گلآذین گرزن و گلهای تمشک سیاه بر روی گلآذین خوشهای ساده حاصل می شوند و گاهی اوقات به صورت منفرد میباشند. گلآذینهای قسمت نزدیک به نوک شاخه زودتر از بقیه گلآذین ها شکوفه میدهند و به مرحله گردهافشانی میرسند. گلهای نزدیک به نوک گلآذین زودتر از بقیه گلها متمایز گردیده و هنگام شکوفهدهی زودتر از گلهای دیگر باز میشوند. برچههای پیرامون نهنج زودتر از برچههای داخلی و کمی قبل از آزاد شدن دانههای گرده آماده گردهافشانی میشوند. اکثر ارقام تمشک خود بارور بوده و توسط حشرات گردهافشانی میشوند. توالی تشکیل میوه نیز ابتدا در گلهای نوک گلآذین که در سمت بیرون قرلر گرفتهاند انجام میگیرد و سپس گلهای سمت داخلی گلآذین میوه حاصل میکنند. تمشک اکثراً گلهای خود را در اواخر بهار باز میکند. شاخههای بارور سال جاری بعد از گذراندن دوره سرما در سال دوم محصول حاصل میکنند. برخی از ارقام تمشک در صورت مواجه شدن با دوره خشکی در طی تابستان جوانههای بارور خود را در قسمت پایین شاخه حاصل میکنند. اولین تمایز میکروسکوپی جوانههای گل هنگامی که ارتفاع شاخهها به 50 سانتی متر میرسد و شاخه حاوی 20-15 جوانه باشد مشاهده میگردد. شرایط رشد و تشکیل جوانههای گل در تمشک سیاه همانند تمشک قرمز میباشد. تمشک قرمز دارای شاخههای بارور ضعیف بوده و در یک مدت طولانی محصول حاصل میکند و این امر موجب طویل شدن دوره برداشت و تولید محصول بیشتر میگردد. اکثر میوههای تمشک در اواسط تابستان میرسند اما برخی از ارقام تمشک در تابستان گل داده و میوه آنها در پاییز میرسد و به تمشکهای پاییزه معرف میباشند. میوههای تمشک سیاه تقریباً به شکل گرد بوده اما تمشک قرمز میوه های مخروطی شکل و معمولاً دانه کمتر حاصل میکنند.میوههای تمشک از نوع مجتمع بوده و حاوی 70 الی 100 برچه بر روی نهنج مشترک میباشند. هر برچه بعد از گردهافشانی و تلقیح، میوههای شفتک حاصل میکند که در داخل آن یک عدد دانه موجود میباشد. منحنی رشد و نمو میوه ها همانند میوههای شفت (هستهدار) از نوع سیگموئید مضاعف میباشد. دوره تقسیم سلولی قبل از تشکیل میوه به اتمام میرسد و مراحل طویل شدن سلولها و به وجود آمدن فضای بین سلولی در هنگام رشد و نمو میوه انجام میگیرد. تقسیم سلولی در طی 10 روز اول گلدهی بوده در مرحله دوم جنین رشد نموده و درونبر میوه طی 10 الی 20 روز سفت میشود. در مرحله سوم منحنی رشد میوه که 32-20 روز به طول میانجامد، افزایش حجم و طویل شدن سلولها انجام میگیرد. شفتکهای به وجود آمده به طور منفرد کنار هم قرار میگیرند. بر روی میوههای تمشک سیاه و برخی از تمشکهای دیگر لایه کوتیکول حاصل میگردد. در پایین هر شفتک میوه سلولهای ویژه وجود دارد که موجب تشکیل لایه سوایی(جداشونده) و ریزش میوه میشوند.میوههای تمشک از لحاظ الگوی تنفسی در هنگام رسیدن از نوع نافراز گرا بوده و اتیلن کمتر تولید میکنند.
اجزای تشکیل دهنده عملکرد تمشک
عملکرد کلی هر بوته تمشک به تعداد میوههای تشکیل شده و اندازه میوهها تشکیل شده بر روی نهنج و اندازه شفتکها بستگی دارد. تعداد میوه در هر شاخه جانبی به رقم تمشک بستگی داشته و شاخههای جانبی تشکیل شده در قسمت نزدیک به نوک شاخه اصلی کوتاهتر بوده و میوه کمتر حاصل میشود.
