سیاه دانه و آشنایی با گیاه دارویی سیاه دانه
گیاهشناسی سیاه دانه و فنولوژی سیاه دانه
سیاه دانه از خانوده آلاله است. این خانواده دارای 52جنس و 1500گونه آبزی و خاکزی، یکساله و چند ساله، علفی، چوبی، بوتهای، بالا رونده و به ندرت درختچه هستند. گیاهان در این تیره، دارای برگهای مرکب یا ساده، اکثراً متناوب و غالباً با بریدگیهای بسیار زیاد، گلها منفرد یا پانیکول خوشه، منظم و دوجنسی، مادگی ساده (در سیاه دانه مرکب و چند برچهای) پرچم زیاد و به صورت مارپیچی، پرچمهای بیرونی بلندتر، میوه آن فندقه یا فولیکول میباشد.
بسیاری از گیاهان این تیره سمی، با کاربردهای دارویی و زینتی هستند. آنها در سراسر جهان پراکندهاند ولی تمرکز بیشتری در مناطق خنک و معتدل دارند .مواد سمی موجود در این خانواده از آلکالوئیدها تا اسید لاکتونها متنوع میباشند. وجود مواد دیگری مانند ساپونینها و گلیکوزیدهای سیانوژنیک در این خانواده گزارش شده است. در جنگهای تاریخی از ترکیبات این گیاهان برای مسموم کردن آب شهرها استفاده میکردهاند Nigella. اقتباس شده از کلمه لاتین nigerبه معنی سیاه میباشد که اشاره به دانههای سیاه آن دارد. جنسی با گونههای علفی یکساله و گلهای منفرد که چند گونه زینتی نیز دارد. در ایران این جنس 8گونه گیاه علفی یکساله و چند ساله دارد. اسامی مترادف N. creticaو N. glanduliferaنیز در منابع برای N.sativaذکر شده است. سیاه دانه گیاهی است یکساله، علفی با ساقه افراشته منشعب، به ارتفاع 60تا 70سانتیمتر، با برگهایی به طول 2تا 3سانتیمتر به صورت 2تا 3عدد در اطراف دمبرگ، منقسم به تقسیمات باریک و نخی شکل، گلها منفرد، به رنگهای سفید / صورتی / بنفش در یک گونه. قطعات گلپوش تخم مرغی، اندکی ناخنکدار و متمایل به سفید، کاسبرگها دراز، بیضی کشیده، دوکی شکل به طول 1تا 5/1سانتیمتر، اغلب رنگی و بلندتر از جام، بهتدریج در قاعده و انتهایشان باریک میشود. گلبرگها پایک دارند، گلها فاقد برگهای گریبانی، بساکها غیرمنتهی به نوک و تقریباً بریده، برچهها تا زیر منقار بههم پیوسته و همگرا، منقار برچه برابر کپسول، کپسول استوانهای، میوههای برگه آن در تمام طول به هم چسبیدهاند. میوهها به صورت کپسول (غلاف دندانهدار) که درون آن تعداد زیادی دانه سیاه و معطر قرار دارد. دانههای این گیاه ریز، سیاهرنگ، منشوری شکل، گرد یا سه وجهی بوده و سطحی ناصاف دارد.
سیاه دانه ترجیحاً گیاهی روز بلند است و زمان کاشت آن بهطور معمول اسفند ماه میباشد. زمان گلدهی آن در مناطق جنوبی و گرمتر از دهه سوم فروردین و تا دهه اول خرداد طول میکشد. در مناطق سردتر و معتدل تر معمولاً آخر اردیبهشت گلدهی آغاز و تا دهه اول تیرماه ادامه مییابد. بهطور کلی میتوان یک دوره تقریباً سه ماهه رشد و نمو را برای این گیاه در مناطق معتدل در نظر گرفت که از زمان کاشت تا هنگام برداشت به طول میانجامد.
جغرافیای پراکنش سیاه دانه
وسعت کشت سیاه دانه منطقه مدیترانه (مصر، ترکیه، یونان، تونس و ...) هند و خاورمیانه میباشد. در مناطق مختلف جنوب غرب آسیا، اروپا و شمال آفریقا بومی شده و کشت میشود. در ایران نیز در اراک و اصفهان می روید و در سایر نواحی هم پرورش مییابد. در ایران چندین توده سیاه دانه، مثل تودههای اصفهان، مشهد، اراک، سمیرم، محلات و قزوین وجود دارد. در حال حاضر توده سمیرم بهترین نوع موجود در داخل کشور گزارش شده است.
خواص دارویی سیاه دانه، کاربرد و ترکیبات سیاه دانه
این تیره دارای ترکیبات شیمیایی متفاوتی بوده و لذا از نظر کموتاکسونومی یا طبقه بندی شیمیایی دارای اهمیت هستند. سیاه دانه یا سیاه تخمه ، Nigella sativaدارای روغن ثابت، ساپونینی به نام ملانتین و همچنین حاوی اسانس بوده که یکی از ترکیبات اسانس آن Nigellonمیباشد. ملانتین به صورت مجزا ترکیبی سمی است. دانهها و روغن آن هر دو به عنوان مکمل غذایی و دارو مورد استفاده قرار میگیرند. به عبارتی دانه گیاه حاوی 40-30درصد روغن غیرفرار ( black (seed oil و 5/0تا %5/1روغن فرار یا اسانس ( Essential oil) است که شامل نیژلون و تیموکینون بوده که مسئول اثرات ضدهیستامینی، آنتیاکسیدانی، ضدعفونی و گشادکنندگی برونشهاست. ترکیبات مختلف دیگر مانند کربوهیدراتها، صمغ، مواد آلبومینوییدی، ساپونین و آلکالوییدها نیز در سیاه دانه گزارش شدهاند. ترکیب شیمیایی روغن سیاه دانه به طور عمده اسیدهای لینولئیک و اولئیک است. اسیدهای چرب دیگر نظیر پالمیتک و نیز میریستیک، استاریک، آراشیدونیک، آلفالینولنیک و ایکوزادینوئیک در مقادیر کمتر دیده شده است. سیاه دانه همچنین دارای 15اسید آمینه و نیز مواد معدنی مفید برای بدن نیز میباشد. کنجاله دانه این گیاه به دلیل داشتن میزان پروتئین بالا، فیبر خام و انواعی از عناصر مفید به عنوان مکمل غذایی در تغذیه انسان و دام مورد استفاده قرار میگیرد. سیاه دانه در درمان سرطانهای پوستی موثر است. قاعده آور، ضد انگل، مسهل و افزاینده شیر مادران میباشد و برای دفع نفخ معده و بیماری های نزلهای دستگاه تنفس استفاده میشود. عصاره روغنی سیاه دانه درکاهش LDLکلسترول و جلوگیری از حملات قلبی به کار میرود. همچنین در بیماریهای پوستی خصوصاً درمان عفونتهای قارچی پوست، استفاده میشود. عصاره الکی سیاه دانه در جلوگیری از تجمع کریستالهای اگزالات کلسیم و در خرد کردن سنگ کلیه موثر است. در بررسی اثر سیاه دانه روی بیماری دیابت نتیجه گرفته شد که تجویز خوراکی سیاه دانه باعث کاهش میزان تریگلیسرید و کلسترول سرم و همینطور تسکین درد در این افراد میشود.
