زیره سبز و آشنایی با گیاه دارویی زیره سبز
تاریخچه زیره سبز
زیره سبز با نام علمی Cuminum cyminum L.، نام تیره(Umbelliferae) یا (Apiaceae) و نام مشترک(Cumin) میباشد همچنین زیره سبز بهعنوان یک گیاه دارویی و ادویهای از روزگاران کهن مورد استفاده قرار میگرفته بهطوری که در کتاب مقدس (Ebers Papyrus)1550 سال قبل از میلاد به شناخت بذر زیره اشاره شده است.
زیره از زمانهای قدیم مورد استفاده بوده و در کاوشهای سوریه آثاری از هزاره دوم قبل از میلاد پیدا شده و همچنین در سایتهای باستانشناسی مصر باستان نیز مواردی استفاده از آن نیز پیدا شدهاست. قدیمیترین اثری که از زیره سبز در تاریخ بهدست آمده مصرف آن را به 5000 سال قبل برمیگردد که مصریان برای مومیایی فراعنه از آن به همراه بادیان و مرزنجوش استفاده میکردند. از زیره در پاپیروسها به عنوان یک ضدتشنج، ملین، مسکن و محرک نامبرده و در طب سنتی هند محرک و مفید برای اسهال و ورم روده بهکار برده میشده است.برای نخستین بار در ایران و سرزمینهای مدیترانهای کشت شدهاست. در روم باستان و مراکش نیز بهعنوان ادویه و خوراکی در غذاها استفاده می شدهاست. در اروپا و در قرون وسطی در اسپانیا و مالت کشت می شده است و توسط استعمارگران اسپانیایی و پرتغالی به آمریکا معرفی شد. زیره انواع مختلفی داره که معروفترین آنها زیره سبز و زیره سیاه است که هر دو در آشپزی ایرانی استفاده میشود. در مبدا جغرافیایی زیره سبز اختلاف نظر وجود دارد. بعضی آن را بومی مناطق جنوبی مدیترانه و عدهای بومی ناحیه علیای مصر و سواحل نیل میدانند. نظر به قدمت و وسعت کشت و تنوع نمونههای وحشی زیرهسبز بهخصوص گونه Cuminum Setifoliumدر ایران، این احتمال تقویت میشود که منشاء تکامل و اهلی شدن این گیاه فلات ایران باشد.
در ایران نمونههای نیمهوحشی این گیاه از سبزوار، سرخس و صالح آباد، سرخه سمنان، گرمسار، غرب کاشمر، بین خواف و تایباد، سرخس و دریاچه بزنگان و جنوب تربت حیدریه گزارش گردیده است.
تیره جعفری Apiaceae=Umbellifereae
تیره جعفری از نظر داشتن گیاهان دارویی و تغذیهای اهمیت زیادی دارد. پودر یا دانه بسیاری از گیاهان این خانواده را بهعنوان ادویه و بهصورت افزودنی وارد غذاها میکنند و یا به شکلهای مختلف مثلاً ضدنفخ، مقوی معده، اشتهاآور و... بهکار میبرند.گیاهان تیره جعفری گیاهانی هستند یکساله، دو ساله یا چندساله، بهندرت بوتهای یا درختچهای، که در حالت درختچهای با چوب نرم و گاهی نیز با رشد غیرطبیعی چوب پین همراه میباشند. در اغلب گیاهان خانواده ساقه شیاردار بوده و دارای بافت کلانشیم محیطی کاملاً توسعه یافته است. برگها متناوب، بهندرت متقابل یا فراهم، ساده با مرکب بهصورت پری، پنجهای، سهتایی و یا رشتهای. گلآذین از نوع محدود و بهصورت چتر مرکب و گاهی بهصورت چتر ساده است. گلها کوچک، منظم، گاهی نامنظم و جز مادگی 5قسمتی
(Pentanerous) بالایی و دوجنسی یا یک جنسی است. بهندرت ممکن است گیاه دوپای (Dioecious)باشد. پرچمها متناوب با گلبرگها و معمولاً 5عدد هستند که بهوسیله میلههای مجزا برروی دیسکی شهددار قرار دارند. پرچمها معمولاً زودتر از مادگی میرسند (Rrotendri)و همین مورد سبب گردهافشانی غیرمستقیم میباشد. مادگی معمولاً شامل 2برچه پیوسته است که از تخمدانی 2خانه و یا پایینی میدهند. میوه 2فندقه شیروکارپ (Schizocarp)است که هر قسمت را مری کارپ میگویند. میوههای شیزوکارپ صاف یا شیاردار بوده و گاهی توسط کرک، فلس و یا خار پوشیده شدهاند. تیره جعفری را میتوان به زیرتیرههای زیر تقسیمبندی کرد. زیرتیره جعفری (Apiodeue)سانی کولوتئیده (Saniculoideau)آرالیوئیده(Araliodeae)
آنچه بهطور سنتی در تیره جعفری جای میگیرد به مفهوم ویژه شامل گونههای علفی با دو برچه است که از پهلو پهن شده و شیزوکارپ دارند، دارای کارپوفور بوده و مجرای ترشحی آنها دارای روغنهای فرار است.
جنس زیره سبز Cuminum
گیاهانی هستند یکساله، معطر، بدون کرک (جز میوه)، ساقه علفی با انشعابات 2 تایی و گاهی 3تایی که ارتفاع آن 10تا 50سانتیمتر است. برگها متناوب، دارای انشعابات دو بار سه قسمتی و رشتهای شکلاند. گلآذین از نوع چتر مرکب است. کاسبرگها و گلبرگها هرکدام 5عدد است و به تخمدان گل متصل میشوند، پرچمها 5عدد میباشند که به قسمت داخل باز میشوند، مادگی شامل 2برچه پیوسته است که تشکیل تخمدانی دوخانه و پایینی را میدهد، میوه دوکی شکل بوده و در دو سر باریک میشود و از نوع دو فندقه شیزوکارپ است که شامل دو مریکارپ میباشد، پریکارپ میوه تانن زیادی داشته و بر اثر املاح آهن رنگین میشود، رنگ میوه زرد یا خرمایی مایل به خاکستری است.
زیره سبز(2n =14) Cuminum Cyminum L.
گیاهی است یکساله که ارتفاع آن بر حسب شرایط محیطی 10تا 5سانتیمتر متغیر است نام انگلیسی آن Cuminو در عربی به آن کمون میگویند. در برخی مناطق خراسان این گیاه کراویه نامیده میشود ریشه آن دراز، باریک و سفید است و ساقه آن علفی، راست، منشعب با تقسیمات دوتایی و به ندرت سه تایی است که این انشعابها در نهایت به گلآذین چتر مرکب ختم می شود. رنگ برگها تیره و ظاهر آن شفاف و بی کرک است برگها رشتهای شکل و فاقد گوشوارک نیز است. زیره سبز گیاهی عمدتاً خود گشن و دگر گشنی آن 2تا 3درصد است و گردهافشانی آن عمدتاً توسط باد صورت میگیرد تا حشرات. گلها کوچک و به رنگهای سفید، قرمز صورتی و یا بنفش دیده میشود. کاسه گل شامل 5کاسبرگ جدا نوک تیز و سبز و جام گل از 5گلبرگ آزاد تشکیل شده است تعداد پرچمها 5عدد بوده و تخمدان آن 2برچهای است که در نهایت تولید میوه 2فندقه شیزوکارپی میکند که بهصورت دو بذر به هم چسبیده است. میوه زیره سبز بهطول 5تا 6میلیمتر قطر آن 5/1تا 2میلیمتر، کشیده و دوکی شکل است که در دو طرف باریک میشود. میوه بسیار معطر و پوشیده از تارهای خشن است. رنگ بذر از سبز تا قهوهای تغییر میکند. بذر سالم و رسیده زرد است ولی هرچه از عمر آن بگذرد رنگ آن تیرهتر میشود و وزن هزار دانه حدود 3گرم است.
بذر این گیاه قسمت مهم مورد استفاده این گیاه است، میوه شامل (%7 روغن ) ،(%13رزین )،( 5/2تا %4اسانس و آلورون )است. بوی مخصوص اسانس و میوه گیاه مربوط به کومینول است.
پراکنش زیره سبز
خراسان، سبزوار، علیآباد، مشهد، صالحآباد، تهران، بین تهران و سمنان در ناحیهای بنام کیش لک در ارتفاعات 900متری به حالت خودرو و نیمهخودرو سمنان، دامغان، سرخه در 1100متری پرورش آن در غالب نواحی مساعدصورت میگیرد پراکنش جغرافیایی گیاهان منطقه نشان میدهدکه به ناحیه ایرانی- تورانی تعلق دارد. امروزه بیشترین کشت به ترتیب در کشورهای ایران، ازبکستان، تاجیکستان،ترکیه، مراکش، مصر، هند، سوریه، مکزیک، شیلی و چین است.
