اهمیت بیدمشک و کاربردهای بیدمشک
به سبب کاربردهای متفاوت بیدمشک از جمله کارکردهای اکولوژیکی و زیست محیطی، حفاظت منابع (خاک)، صنعتی، دارویی، خوراکی، زینتی و... میتوان بیدمشک را جزو درختان چند منظوره دانست.
کاربرد دارویی و پزشکی بیدمشک
استفاده از بیدها و بیدمشک در طب سنتی، سابقه طولانی دارد. آشوریها، سومریها و مصریها در زمان باستان پوست و برگ بید را بهعنوان ضدتب و درد استفاده میکردند. بقراط حکیم و طبیب بزرگ یونانی، از پوست بید بهعنوان داروی آرامبخش، ضدتشنج و ضددرد استفاده میکرد. جالینوس طبیعت بیدها را سردوتر دانسته است. شاخ و برگ درختان بید بهواسطه اثر آرامبخشی، ضدتشنج و ضددرد در ایران باستان بهعنوان عصاره گیاهی با کاربرد دارویی استفاده شده است. همچنین استفاده از عصاره بیدمشک در قرون وسطی برای درمان افسردگی رایج بوده است. بوعلی سینا در کتاب قانون نوشته است که مالیدن آب و افشره بیدمشک (بهرامج) ورمها را فرو مینشاند. شکوفه بیدمشک و بو کردن برگ آن بادهای متراکم سر را درمان و همچنین شکم را روان میکند. علاوه بر خواص طبی عمومی، گونههای جنس بید(Salix) به دلیل دارا بودن ترکیبات اسید سالیسیلیک و... مسکن درد، ضدالتهاب، ضدورم، ضدروماتیسم، ضدسم و... است. عرق بیدمشک با داشتن ترکیباتی مانند ژرانیول، سالیسین، اسید استیل سالیسیلات، میریستین، کامپفرول، کورستین، روتین، لوتئولین و تانن بهعنوان داروی مؤثر در تقویت قلب، آرامبخش و رفعکننده درد و خستگی و ضدفشار خون به کار میرود. بیدمشک همچنین گیاهی ملین و تقویتکننده اعصاب و محرک قوای جنسی است. این گیاه دارویی دستگاه گوارش را تقویت میکند و اشتها را افزایش میدهد. جوشانده برگ یا پوست درخت بیدمشک باعث دفع انگلها و کرمهای معده و روده میشود. جوشانده برگ آن با عسل اعصاب را آرام میکند. عرق بیدمشک آرامبخش و خوابآور است. جوشانده گل بیدمشک همراه با شکر، ناراحتیهای عصبی، افسردگی، دردهای عصبی و روماتیسمی را بهبود می بخشد.
ارزش خوراکی بیدمشک
استحصال عرق و اسانس، هدف اصلی تولید بیدمشک در کشور است. عرق بیدمشک در تولید نقل بیدمشک، شربت بیدمشک، حلوا، شیرینی، بستنی و سایر اقلام خوراکی کاربرد دارد. سالانه بیش از یک میلیون لیتر عرقیات گیاهی در آذربایجان غربی تولید میشود که عرق بیدمشک بخش مهمی از آن را تشکیل میدهد.
کاربرد بیدمشک در زنبورداری
مشخص شده است که یکی از بهترین گردههای گل برای زنبورها گرده بیدمشک است که از لحاظ مواد غذایی غنی و مورد علاقه زنبور عسل است. یکی از ویژگیهای بیدمشک آن است که گلهای آن معمولاً در اواخر اسفند و اوایل فروردین باز میشوند که بسیاری از گیاهان هنوز فعالیت خود را آغاز نکرده اند. بنابراین توصیه شده است زنبورداران در نقطهای که جمعیت زنبورها زمستان را میگذرانند، چند عدد درخت بیدمشک بکارند.
کاربرد بیدمشک در فضای سبز
درختچههای بیدمشک بهدلیل برخورداری از خصوصیاتی مانند فرم زیبا، داشتن برگهای متراکم و همچنین تمیزبودن و تجمع کمتر آفات و امراض روی آن بهواسطه وجود سالیسیلیک اسید بهعنوان یک دفع کننده طبیعی، در بیشتر مناطق جهان جزو گیاهان زینتی هستند. بنابراین با توجه به کمبودآب و کیفیت نامساعد خاک در اکثر نقاط کشور، استفاده از گونههای بومی و متحمل به شرایط نامساعد محیطی مانند گونه بیدمشک در ایجاد فضاهای سبز ضروری است.
کاربرد اکولوژیکی و زیست محیطی بیدمشک
بیدها(Salix spp) یکی از عناصر اصلی حواشی رودخانهها، نهرها، روستاها و مزارع بسیاری از مناطق کشور هستند و نقش مهمی در حفاظت منابع آب و خاک دارند. در دو دهه اخیر، شاهد تخریب و تبدیل (بهطور عمده به زراعت) بخش وسیعی از بیدستانهای کشور و مختل شدن کارکردهای اکولوژیکی بیدها بهویژه در حفاظت آب و خاک و کنترل سیلابها(مانند سیلهای ویرانگر بهار1398) بودهایم. این امر از طرفی بهدلیل عوامل طبیعی مانند تغییرات اقلیمی، وقوع خشکسالیهای مکرر، تنشهای محیطی نظیر خشکی، گرما و ریزگردها، طغیان آفات و امراض و... روی داده است و از طرف دیگر، ناشی از عوامل اقتصادی از جمله تغییرات الگوی مصرف و تقاضا و بهتبع آن تغییرات کاشت محصولات زراعی و باغی و گرایش کشاورزان به مصرف آب در زراعتهای زودبازده و پردرآمد و همچنین افزایش تقاضاو قیمت چوب بوده است. احیای بیدستانهای مخروبه و اراضی مستعد حاشیه رودخانه ها، نهرها و روستاها با گونه ارزشمند و اقتصادی بیدمشک(Salix aegyptiaca) بهعنوان گونهای چند منظوره، علاوه بر احیا و توسعه بیدستانها و کارکردهای اکولوژیکی آنها، باعث ایجاد و توسعه صنایع تبدیلی، توسعه اشتغال پایدار و افزایش درآمد بهرهبرداران با حفظ توازن اکولوژیک،کاهش وابستگی به جنگل و تخریب آن بهویژه در ناحیه زاگرس میشود. همچنین درخت بیدمشک مانند انواع بید در زدودن آلودگیهای خاک از طریق برداشت و شست و شو، مصرف یا تغییر ترکیب مواد سمی و... نقش اساسی دارد.
کاربرد بیدمشک در تأمین انرژی
درختان بید رشد سریعی دارند و هنگام سوختن انرژی زیادی تولید میکنند. از اینرو، برخی گونههای بید در برخی کشورها مانند سوئد بهعنوان نوعی منبع سوختی زیستی استفاده میشوند.
ترکیبات شیمیایی اسانس بیدمشک
علاوه بر ترکیباتی که در انواع بید وجود دارد، گلهای بیدمشک دارای اسانس معطر است. ترکیبات شیمیایی شناخته شده در اسانس بیدمشک بهطور عمده جزو مواد فرار فلاونوئیدها و فنولها هستند. ترکیبات اسانس گل بیدمشک در نواحی مختلف و تحت شرایط مختلف اکولوژیکی متفاوت است.
