اسطوخودوس و خواص و کاربردهای اسطوخودوس
اسطوخودوس
گیاه دارویی اسطوخودوس، گیاهی چندساله است با ارتفاع حدود نیم متر و برگ های متقابل، باریک، دراز و سبزرنگ که از کرکهای سفید پنبه ای پوشیده است. گلهای آن به صورت سنبله بنفش رنگ بوده و بخش مورد استفاده این گیاه، گلها و سرشاخه های گلدار آن است.
تولید اسطوخودوس به صورت خودرو و کشت شده در برخی کشورها صورت می گیرد؛ ولی در ایران فقط به صورت کشت شده، آن هم در سطحی کمتر از ده هکتار کشت می شود. کاشت اسطوخودوس در چند سال اخیر برای استفاده های دارویی، آرایشی و بهداشتی و تزئینی در کشور صورت گرفته است. همچنین به دلیل ویژگی های اکولوژیکی گیاه اسطوخودوس و مقاوم بودن به خشکی و سایر عوامل محدودکننده رشد گیاهان در مناطق خشک و نیمه خشک از یک سو و ضرورت کاهش مصرف آب و سایر نهاده های کشاورزی، کشت نهال به صورت دیم یا با استفاده از حداقل آبیاری از سوی دیگر امکان پذیر است.
چرا باید اسطوخودوس بکاریم؟
مصرف دارویی این محصول در کشور، مشابه مصرف سایر گیاهان دارویی، رو به رشد است و نیاز به توسعه کشت آن و ایجاد اشتغال در این حوزه بیش از پیش احساس می شود. در صورتی که به زمین زراعتی خوب رسیدگی شود و عملیات مراقبتی به خوبی صورت گیرد می توان تا ده سال از این گیاه بهره برداری کرد. این طرح اشتغال مستقیم سه نفر (یک نفر دائم و دو نفر فصلی) را به دنبال دارد. در حال حاضر بیشتر محصولات اسطوخودوس در بازار ایران وارداتی است و گاهی به جای اسطوخودوس گیاهانی از قبیلmenthoides Nepeta به فروش می رسد.
اسطوخودوس فرانسوی
اسطوخودوس فرانسوی (Lavandula angustifolia L.) یکی از قدیمی ترین گیاهان دارویی است که در طب سنتی و تولید فراورده های دارویی کاربرد زیادی دارد. از دیدگاه انجمن گیاهان دارویی آمریکا این گیاه با توجه خواص درمانی آن جزو ده گیاه دارویی برتر شناخته شده است. این گیاه بومی مناطق خشک و نیمه خشک جنوب اروپا است و برای استفاده های دارویی و تزئینی در مزارع و شهرهای مختلف جهان و ازجمله ایران به طور گسترده ای کشت می شود که به دلیل نیاز به نور فراوان، رطوبت کم، هوای گرم و خاک سبک شنی، با بسیاری از مناطق ایران سازگار است و قابل کاشت در مناطق دارای چنین ویژگی هایی می باشد. با وجود خواص و کاربرد متعدد اسطوخودوس در صنایع مختلف، این گیاه به صورت طبیعی در ایران وجود ندارد ولی با توجه به شباهت بسیاری از مناطق کشور با رویشگاه های طبیعی، انتظار میرود کشت و توسعه کاربرد آن در این گونه مناطق افزایش یابد.
مزارع اسطوخودوس در ایران با سطح محدود وجود دارد که با توجه به بررسی های صورت گرفته امکان افزایش سطح زیرکشت آن بسیار بیشتر می باشد.
کاربرد اسطوخودوس
اسطوخودوس به دلیل داشتن مواد مؤثره در صنایع غذایی، تهیه داروها و صنایع بهداشتی- آرایشی کاربرد فراوان دارد. از گل و اندام رویشی آن اسانس استخراج می گردد که به صورت گسترده در صنایع مختلف استفاده می شود.
کاشت اسطوخودوس در ایران
تنوع آب و هوایی ایران، شرایط کاشت و پرورش گیاهان دارویی معطر را مناسب کرده است. در برخی شرایط رویشگاهی از جمله وجود تنش های محیطی غلظت متابولیت های ثانویه و مواد مؤثره در آن ها افزایش می یابد.
اسانس استخراج شده از این گیاهان با کمیت و کیفیت بالاتر نه تنها می تواند نیاز داخلی را تأمین نماید بلکه به دلیل کیفیت بالا امکان صادرات بیشتر را نیز فراهم می نماید.
اسطوخودوس فرانسوی یکی از قدیمی ترین گیاهان دارویی است که در طب سنتی و تولید فراورده های دارویی کاربرد زیادی دارد. اسطوخودوس فرانسوی، خشبی و چند ساله با ارتفاع حدود 60 – 40 سانتیمتر و دارای سیستم ریشه ای طویل بوده و قادر است از عمق 4 – 3 متری زمین آب را جذب نماید. برگ های اسطوخودوس فرانسوی، سبز تیره و نیزهای دارای کرک و حفره های حاوی اسانس است. گل ها به صورت خوشه های مجتمع به رنگ آبی متمایل به بنفش یا سفید می باشد.
این گیاه بومی مناطق خشک و نیمه خشک جنوب اروپا و نواحی مدیترانه است که به مقدار زیاد در آن مناطق می روید. بیشترین میزان اسطوخودوس فرانسوی، از کشورهای فرانسه، یوگسلاوی، بلغارستان و اسپانیا به دیگر نقاط جهان صادر می گردد. برای استفادههای دارویی و تزیینی در مزارع و شهرهای مختلف جهان و از جمله ایران به طور گستردهای کشت میشود. در فلور رنگی ایران، حضور اسطوخودوس فرانسوی در نواحی جنوب شرقی مانند بندرعباس، ارتفاعات گنو، کنگان و ایسن در نزدیکی بندرعباس ذکر شده است. البته در سایر مناطق کشور نیز به صورت زراعی وجود دارد. با توجه به شرایط اکولوژیکی رویشگاه های طبیعی اسطوخودوس و شباهت آن با بسیاری از مناطق ایران و همچنین وجود مزارع آن در بخشهایی از کشور، امکان کشت آن در بسیاری از مناطق ایران با آب و هوای گرم یا معتدل وجود دارد.
اسطوخودوس در طب سنتی
اسطوخودوس طبیعتی گرم و خشک دارد. در دیدگاه حکمای طب سنتی اسلامی، اسطوخودوس گیاهی محلل (تحلیل برنده خلط)، ملطف (لطافت بخش و رقیق کننده خلط)، مفتح سدد (بازکننده گرفتگی مجراها)، جالی (جلادهنده) تمام اندام های درونی و بلکه تمام جسم است. همچنین دارای قوه قابضه، منضج (نضج دهنده و رساننده)، نفاذ، مقطع (قطعه قطعه کننده اخلاط)، مطفی (فرونشاننده تیزی اخلاط)، مجفف، مسخن (گرم کننده)، مسهل و مفرح (شادی آور ) است و طعمی تند توام با اندکی تلخی دارد. از آن به عنوان آرامبخش با شدت اثر متوسط و رفع کننده مشکلات بدخوابی استفاده می شود.
این گیاه صفراآور و دارای خاصیت ضد اضطراب است. در منابع جدید، اثر ضد دیابت نیز برای آن قائل شده اند. از محلول دم کرده و یا جوشانده اسطوخودوس فرانسوی، به منظور شستشو در درمان زخم ها استفاده می شود. همچنین ضماد پخته آن جهت درد مفاصل و نقرس و نیز خیسانده و پخته آن، برای استسقا و ورم سرد کبد و پاکسازی کلیه و طحال و بیماری های مقعد مفید است.
بنابراین اسطوخودوس پاک کننده مغز از کلیه فضولات خبیث بلغمی و مقوی تمام قوا و تحلیل برنده کلیه بخارات و بادهای فاسد و لطیف کننده ارواح می باشد که در طب ایرانی از آن به عنوان ضد درد، ضد آلزایمر، ضد آریتمی، ضد میکروب، ضد تشنج، ضد التهاب، ضد روماتیسم، ضدعفونی کننده، ضد ویروس، ضد اسپاسم، ضد نفخ، مقوی معده و ادرارآور استفاده می شود.
