بادرنجبویه
معرفی بادرنجبویه
تئوفراست در سده چهارم پیش از میلاد مسیح از گیاه بادرنجبویه استفاده می کرده و نخستین بار در سده های وسطی به عنوان دارویی مقوی قلب در درمان بیماری ها به کار رفته است. بو علی سینا آن را در ردیف داروهای مقوی قلب جا داده است و برای آن اثر تقویت نیروهای حیاتی بدن قائل بوده است و بیان کرده است که با مصرف آن، بی حوصلگی ها و کج خلقی ها از بین می رود.
دانشمندان دیگر ریویر، لازار، فردریک هافمن و تروسیو آن را برای رفع حالت مالیخولیایی، تپش قلب، ضعف حافظه، سردردهای عصبی، احساس صداهای مبهم در گوش، سرگیجه و خستگی های روحی توصیه کرده اند.
خواص درمانی بادرنجبویه
از نظر درمانی بادرنجبویه به عنوان گیاه نیرودهنده و ضدتشنج، مقوی معده، تسهیل کننده عمل هضم، رفع دل پیچه های ناشی از نفخ، معرق و مسکن و التیام دهنده زخم مورد استفاده قرار می گیرد.
از اسانس آن در رفع تپش قلب، ضعف قلب، سر در یک طرفه ، سرگیجه، عصبانیت، بی خوابی، احساس صداهای مبهم در گوش، خستگی روحی، هیستری، مالیخولیا، حالت تهوع دوره بارداری، کم خونی دختران جوان، برخی حالات آسم، بیماری های مختلف دستگاه تنفسی، فلج، رماتیسم، دردهای عصبی دندان، سردرد و گوش درد استفاده می شود. از این گیاه به عنوان سبزی نیز مصرف می شود
برگ تازه بادرنجبویه را برای رفع سوزش، برروی محل گزیدگی زنبور معمولی و زنبورعسل می مالند. اسانس آن در صنعت عطرسازی به کار می رود و اثرات ضدانقباضی، ضدالتهابی، ضداظطرابی و مراقبت از پوست دارد. اگر به مقادیر بیش از حد درمانی به کار رود ایجاد مسمومیت و ناراحتی های شدید می کند. مصرف 2 گرم از آن در صبح ناشتا، به سرعت ایجاد خستگی عمومی، سنگینی سر، بی حسی و بعد خواب عمیق می کند و نیز فشار خون را پایین می آورد. اسانس ناخالص آن از مخلوط کردن اسانس آن با اسانس گیاهانی که بوی مشابه دارند مانند لیمو به طور تقلبی به دست می آید.
اسانس خالص و ناخالص آن با قیمت های بالا در بازار تجارت عرضه می شود.
محل مناسب رویش بادرنجبویه
بادرنجبویه به طور خودرو در نواحی مختلف مثل: کوهستان ها، کنار جاده ها، سایه درخت ها، پای دیوارها، حاشیه باغ ها، تاکستان ها، بیشه ها تا ارتفاع 1800 متری می روید.
قسمت مورد استفاده بادرنجبویه
قسمت مورد استفاده بادرنجبویه، بیشتر برگ های بدون دمبرگ آن است. سرشاخه های گل دار آن نیز مصرف می گردند. برگ های آن پوشیده از تار متقابل، بیضوی شکل، دندانه دار بوده و گل های آن که در خرداد تا اواسط مرداد ظاهر می شوند، در فواصل مختلف در کنار برگ ها قرار دارند.
گیاه شناسی بادرنجبویه
بادرنجبویه گیاهی علفی، چندساله با ساقه های متعدد چهارگوش، به ارتفاع 50 تا100 سانتی متر است. گیاه دارای ساقه هوایی رونده (استولون) به رنگ قهوه ای روشن است که از آن ساقه های هوایی برگ دار خارج می شوند.
برگ بادرنجبویه
برگ ها با آرایش متقابل، تخم مرغی شکل، به طول 3 تا 6 سانتی متر، در حاشیه دندانه دار و در سطح فوقانی به رنگ سبز تیره و در سطح تحتانی به رنگ سبز روشن است. سطح برگها ناصاف کمابیش مشابه نعناع است. گل آذین چرخه ای و در انتهای ساقه ظاهر می شوند. کاسه فنجانی شکل و متشکل از کاسبرگهای پیوسته و در انتها دولبه اند. لب بالایی کاسه دارای 2 و لب پایینی دارای 3 کاسبرگ است. گلبرگ ها سفید رنگ، جام گل لوله ای و در انتها دو لبه است. لب بالایی جام 2 لوبی و در سطح درونی صورتی رنگ است و لب پایینی 3 لوبی و سفید است.
گل بادرنجبویه
گل دارای 4 پرچم است که 2 پرچم بزرگ و 2 پرچم کوچک است (تترا دینام). میوه (بذر) فندقه به طول 1 تا 51 میلی متر ، تخم مرغی شکل و کمابیش سیاه رنگ و براق است. در مجموع هر گل تشکیل میوه چهار فندقه ای می دهد که درون کاسه محبوس می مانند. در واقع هر گل تشکیل 4 بذر تخم مرغی و قهوهای تا سیاه رنگ میدهد که درون کاسه گل قرار می گیرند و پس از رسیدن به اطراف پراکنده می شوند. این دانه ها در مجاورت آب ایجاد لعاب میکنند. سطح اندام های هوایی گیاه بادرنجبویه پوشیده از کرک های غده ای ترشح کننده اسانس با رایحه لیمو است. اندام هوایی گیاه به خصوص برگ ها محتوی اسانس هستند. مقدار اسانس در گونه های مختلف، متفاوت و بین 2. تا 5. درصد است.
ترکیبات اسانس بادرنجبویه
مهم ترین ترکیبات تشکیل دهنده اسانس را ،« ژرانیول » ،« سیترال » تشکیل می دهد. از ترکیبات دیگر اسانس می توان از « لینالول » نام برد. اسانس فنولیک یک کربنه و فلاونوئید است.
بذرها سه الی چهارسال از قوه رویشی مناسبی برخوردارند. رویش گیاه از طریق بذر به کندی انجام می گیرد. رویش گیاهان چند ساله در اوایل بهار پس از گرم شدن هوا آغاز می شود.
اندام های هوایی گیاه در زمستان بر اثر سرمازدگی خشک می شوند. در این حالت ریشه زنده است و از فعالیت خفیفی برخوردار است و در فصل بهار مجدداً رشد می کند.
گل ها اواخر بهار تا اواسط تابستان (اواخر خرداد - اواخر مرداد ) ظاهر می شوند و نکتار (شهد) زیادی نیز تولید می کنند. بوی معطر گل ها باعث جلب حشرات، به خصوص زنبورهای عسل می شود. مصرف نکتار گل ها توسط زنبورها سبب تولید عسل مرغوب و دارویی می شود و در ضمن موجب گرده افشانی گیاه و تولید بذر از گیاه می شود. بنابراین برای بذر گیری از گیاه بادرنجبویه توصیه
می شود کندوهای زنبورعسل در دوره گلدهی بادرنجبویه در مزرعه مستقر شود.
بنابر تجربیات نگارنده برای هر هکتار با توجه به نوع کشت بین 2 تا 4 کندو مستقر شود.
بادرنجبویه وحشی
حالت وحشی و خودروی آن در نواحی جنوبی و مرکزی اروپا، در اسپانیا تا قفقاز و در آفریقای صغیر و ایران می روید، به علاوه در نواحی مختلف پرورش می یابد.
