مرزنجوش
ایران به عنوان کشوری با شرایط اقلیمی بسیار متنوع، دارای تعداد زیادی گونههای گیاهی با خواص دارویی فراوان است. این گیاهان کاملا به شرایط آب وهوایی زیستگاههای خود سازش یافته اند و به همین سبب بسیاری از کشاورزان بومی در چنین مناطقی کشت گیاهان دارویی سازگار را انتخاب کردهاند.
امروزه گیاهان دارویی از گیاهان مهم اقتصادی هستند که به صورت خام یا فرآوریشده در طب سنتی و نوین مورداستفاده قرار میگیرند. گیاهان دارویی منابعی غنی از مواد مؤثر در بسیاری از داروها هستند. رویکرد روزافزون به استفاده از گیاهان دارویی و فرآورده های به دست آمده از آن نقش این گیاهان را در چرخه اقتصادی جهانی پررنگ تر کرده، به طوری که مصرف رو به افزایش آن ها تنها به کشورهای درحال توسعه محدود نمیشود بلکه در کشورهای پیشرفته نیز توسعه فراوانی یافته اند. امروزه دستیابی به توسعه پایدار از اهداف مهم کشاورزی بهویژه در مناطق خشک و نیمه خشک به شمار می آید. در کشور ما استفاده از گیاهان دارویی با توجه به ظرفیت های اقلیمی خاص ایران، یکی از راه های دستیابی به توسعه پایدار خواهد بود.
خصوصیات گیاهشناسی مرزنجوش
مرزنجوش (مرزنگوش) با نام انگلیسی Oreganoیکی از حدود 187 جنس متعلق به خانواده بزرگ نعناعیان ( Lamiaceae یا Labiatae ) است.این جنس، شامل گروهی از بوته ها یا علف های پایای کرکدار و یا بدون کرک به ارتفاع 30تا 100سانتی متر هستند. مرزنجوش دارای غده های اسانس دار در تمام سطوح برگ و گل های خوشه ای است.
نام انگلیسی: Oregano
خانواده: نعناعیان
ساقه مرزنجوش
متعدد، خیزان یا ایستاده و غالباً منشعب به رنگ سبز مایل به قرمز.
برگ مرزنجوش
دارای دم برگ کوتاه و یا تقریباً بدون دم برگ، بیضی، تخم مرغی، و یا قلبی شکل، بدون دندانه و با انتهای گرد و یا تیز به رنگ سبز تیره و پوشیده از کرک در سطح تحتانی پهنک و در کناره های آن آزاد. دارای غدههای اسانس دار در تمام سطح برگ.
گل مرزنجوش
خوشهای، گل ها در چرخه های دارای 2گل و یا بیش تر قرار دارد. سنبله های کم وبیش گل ها متراکم با انشعاباتی به صورت خوشه را تشکیل می دهند.
رنگ گل مرزنجوش
ارغوانی، صورتی و یا سفید.
کاسه گل مرزنجوش
دارای شکل های گوناگون و تقریباً نامنظم، دارای 5دندانه غیر هم اندازه، دولبه، دارای 10تا 13رگه و در ناحیه گلو دارای حلقه پوشیده از کرک، جام بزرگ تر از کاسه.
میوه مرزنجوش
استوانه ای شکل، با سطحی صاف، به رنگ قهوه ای و به طول یک میلی متر، میوه چهار فندقه ای و محصور در بقایای کاسه گل.
وزن هزار دانه مرزنجوش
08/0تا 12/0گرم.
ریشه: ریشه سطحی و رونده زبر یا کرکدار، هرساله انشعاب های جدیدی از ریشه قدیمی ایجاد می شود.
بذر مرزنجوش
به طول 6/0تا 8/0میلی متر، به عرض و قطر 4/0میلی متر، پهن تخم مرغی، سطح شکمی کمی لوله شده، ناف سفیدرنگ تقریباً گرد به حالت هرمی که در نوک سطح شکمی قرار دارد، دارای رنگ زرد قهوه ای تا قهوه ای تیره، تقریباً صاف و مات.
از ویژگی های این جنس، تنوع مورفولوژیکی آن است. به طوری که بیش از 44گونه و زیرگونه از آن شناسایی شده است. در میان انبوهی از گونه ها و زیرگونه های مرتبط با مرزنجوش، دو گونه از آن مرزنجوش وحشی، ( Origanum vulgare L.) و مرزنجوش بستانی (Origanum majorana L.) ، اهمیت بیش تری داشته و در کشور ما شناخته شده تر هستند. مرزنجوش وحشی بسیار شبیه گیاه مرزنجوش بستانی است و بیش تر این دو گونه باهم اشتباه می شوند. گونه های مختلفی از این جنس وجود دارند که از گذشتههای دور تا کنون در طب سنتی استفاده می شدند که از آن جمله می توان به گونه های ،O.compactum، O.compactum، O.syriacum، Ohe.racleoticum و O.onites اشاره کرد.
مرزنجوش وحشی
مرزنجوش وحشی ( Origanum vulgare L.)از خانواده نعنائیان ازجمله گیاهان دارویی چندساله و ارزشمند ایران به شمار می آید. به لحاظ تجاری و ارزش بالا، صادرات این گیاه به سراسر نقاط جهان از اهمیت ویژه ای برخوردار و مقرون به صرفه است. مرزنجوش وحشی تحت عناوین مختلفی نظیر ،Oreganoمرزنجوش مدیترانه ای و پونه کوهی شناخته می شود. این گیاه از روزگاران قدیم در درمان بیماری ها استفاده میشد و حتی در زمان ارسطو برای آن اثرات عجیبی قائل بودند. این گیاه به ارتفاع 30 تا 50سانتی متر است که هرساله، انشعاب های جدیدی از ریشه های قدیمی به وجود می آیند.
بیش ترین مطالعه در میان زیرگونه های مرزنجوش وحشی زیرگونه O.vulgare subsp. Virid انجام شده است. اسانس این زیرگونه به خاطر کیفیت بهتر و غنی بودن از ترکیبات ارزشمند موجود در آن، حائز اهمیت بسیار است.
مرزنجوش بستانی یا اروپایی
به مرزنجوش بستانی مرزنجوش تَر یا اروپایی هم گفته میشود. دراین نشریه برای جلوگیری از سردرگمی در همه متن از نام مرزنجوش بستانی برای این نوع مرزنجوش استفاده میشود. این گیاه با نام علمی ( Origanum majorana L.) گیاهی علفی و چندساله است.خصوصیات مورفولوژیکی گیاه مرزنجوش بستانی یا اروپایی در زیر آمده است.
خصوصیات مورفولوژیکی گیاه مرزنجوش بستانی یا اروپایی (مرزنجوش تر)
نام علمی: Origanum majorana L.
گیاه مرزنجوش: علفی و چندساله.
ریشه مرزنجوش بستانی
نازک و با انشعاب های فراوان.
ساقه مرزنجوش بستانی
مستقیم، چهارگوش و با ارتفاعی بین 25تا 60سانتی متر.
شاخه های جوان مرزنجوش بستانی
پوشیده از کرک های خاکستری.
ساقه های مسن مرزنجوش بستانی
فاقد کرک و به رنگ قهوه ای تیره.
منشأ و پراکنش جغرافیایی مرزنجوش
سرزمین اصلی این گیاه اروپای مرکزی، حوزه دریای مدیترانه، منطقه معتدله شمالی، آمریکا ، آفریقای شمالی و همچنین خاور نزدیک است، ولی بعضی محققان منشأ اصلی آن را ایران ذکر کرده اند. مرزنجوش در نواحی خشک، سواحل دریاها، دامنه کوهستان ها، جنگل های نواحی مختلف اروپا، نواحی جنوب غربی و مرکزی آسیا می روید. این گیاه در خاک های آهکی یا سیلیسی در نواحی گرم، مراتع فقیر یا کنار جاده ها می روید. گیاه مرزنجوش در شرایط جغرافیایی متفاوت، به اشکال مختلفی درمی آید، مثلاً در نواحی گرم به صورت گیاه پایا، در مناطق حوزه دریای مدیترانه به صورت گیاه دوساله و در نواحی معتدل به شکل گیاه یک ساله است. پراکنش گونه های مختلف این جنس بسیار وسیع بوده و در نواحی مختلفی مثل، مراکش، جنوب اسپانیا، الجزایر، تونس، یونان، جنوب حوزه بالکان، ترکیه، قبرس، سوریه، لبنان، ایران و اردن رشد می کند. پراکنش مرزنجوش در ایران، بیش تر در ارتفاعات استان های شمالی کشور شامل: لاهیجان، بندر انزلی، آستارا، چمن های مرطوب آبدار و حوالی لنگرود است؛ همچنین در اصفهان، لرستان، خوزستان، فارس، لوچستان، خراسان و یزد می روید.
مواد مؤثر مرزنجوش
از ترکیبات عمده اسانس مرزنجوش می توان به کارواکرول (Carvacrol) به میزان 25تا 35درصد و تیمول ( Thymol) به میزان 15درصد اشاره کرد وگاما – ترپینن (γ-terpinene) اشاره کرد. تحقیقات انجام شده، حضور ترکیباتی نظیر کارواکرول، پارا-سیمن، کاریوفیلن، تیمول، جرماسن را تأیید می کنند. بررسی ها نشان دادهاند که فراهم بودن نور کامل در شرایط گلخانه سبب تولید بالاترین میزان ماده خشک ( 5/36درصد) و مقدار اسانس میشود. مناطقی که دارای آب وهوای گرم هستند سبب تولید بیش تر اسانس در گیاه مرزنجوش می شود.
