گلرنگ و موارد استفاده گلرنگ
روغن گلرنگ
روغن دانه گلرنگ بی طعم و بی رنگ است و از نظر تغذیه ای ارقام موجود شبیه به روغن آفتابگردان هستند. درصد روغن دانه گلرنگ از ٢٣درصد تا ٣٦درصد متغیر است . با این حال میزان روغن دانه در ارقام موجود در کشور پایین ( 25-31) و در برخی ارقام و لاینهای خارجی، این نسبت بیشتر و تا ٤٦درصد (ژرم پلاسم موجود در وزارت کشاورزی ایالات متحده آمریکا) گزارش شده است زیرا در این ارقام درصد پوسته به مغز دانه کمتر و به دنبال آن درصد روغن افزایش یافته است .
گلرنگ یکی از بهترین دانههای روغنی از نظر ترکیب اسیدهای چرب است که به طور میانگین روغن دانه گلرنگ حاوی ٦تا ٨درصد اسید پالمیتیک، ٢تا ٣درصداسید استئاریک، ١٦تا ٢٠درصداسید اولئیک و ٧١تا ٧٥درصد اسید لینولئیک است. روغن دانه گلرنگ حاوی مقادیر زیادی اسید چرب لینولئیک بوده که عمدهترین ترکیب اسید چرب روغن دانه گلرنگ میباشد و بین ٥٥تا ٧٧درصد متغیر است.
مزایای گلرنگ
یکی از مهمترین مزایای گلرنگ،تنوع در کیفیت روغن دانه این گیاه است، به طوریکه در بعضی از ارقام اصلاح شده حاوی ٩٠درصد اسید لینولئیک تا90درصد اسید اولئیک است . از این رو، روغن گلرنگ در دو نوع لینولئیک بالا و اولئیک بالا موجود است. نوع لینولئیک بالای این روغن، غنی از چربیهای چند غیر اشباع است و نوع اولئیک بالای آن حاوی چربیهای تک غیر اشباع بیشتر است.
مزایای روغن گلرنگ
از ویژگیهای بارز و مهم روغن گلرنگ می توان به نقطه دود بالای آن در حرارت های بالا و پخت و پز طولانی مدت است (نقطه دود دمایی است که در آن چربی شروع به دود کردن می کند، که بخارات سمی و ترکیبات مضری به نام رادیکال های آزاد ایجاد میکند). همین ویژگی باعث محبوبیت این روغن در زمینه آشپزی و پخت و پز شده است. از این رو روغن گلرنگ به دلیل نقطه دود بالا و طعم خنثی میتواند گزینه سالمتری نسبت به روغن زیتون هنگام پخت در دمای بالا باشد. رایج ترین نوع روغن گلرنگ در بازار، نوع اولئیک بالای آن است که به عنوان یک روغن پخت و پز با نقطه دود بالا (پایدار در برابر حرارت) و نرخ اکسیداسیون پایین، به ویژه برای غذاهای سرخ شده در حرارت بالا مانند سیب زمینی سرخ کرده و چیپس استفاده میشود. روغن گلرنگ حاوی مقادیر قابل توجهی آلفا-توکوفرول است. سه نوع توکوفرول در روغن دانه گلرنگ یافت میشود که شامل آلفا-توکوفرول، بتا-توکوفرول و گاما-توکوفرول است که مقادیر آن به ترتیب از 1/46تا 9/0 ،9/70تا ٢/٢و از مقدار بسیار اندک تا 45/0میلی گرم در صد گرم دانه متغیر است. همچنین روغن گلرنگ، مانند روغن کتان، روغن خشک شونده است و از این رو در صنایع رنگ سازی کاربرد تجاری پیدا کرده است.
گلرنگ رقم امید
گلرنگ رقم امید با میزان روغن دانه حدود ٣٦درصد که برای مناطق دیم کشور معرفی شده است دارای بالاتر میزان روغن در بین ارقام معرفی شده در کشور است . لاین امیدبخش گلرنگ SAF-400-13با ٤٠درصد روغن که به زودی توسط بخش دانههای روغنی موسسه تحقیقات اصلاح و تهیه نهال و بذر معرفی خواهد شد میتواند گلرنگ را به عنوان یک گیاه دانه روغنی مهم کشور مطرح سازد.
رنگ گلچههای گلرنگ جایگزین طبیعی زعفران
گلرنگ از گذشتههای دور به خاطر وجود رنگدانههای گلچهها مورد توجه کشاورزان بوده است. در بین ارقام مختلف گیاه گلرنگ تنوع زیادی از نظر رنگ گل (گلچه) وجود دارد. این تنوع رنگ از سفیدتا زرد، نارنجی و قرمز متغیر است به عنوان مثال رنگ گل در رقم پرنیان، سفید، ارقام گلدشت، گلمهر، فرامان و امیر،قرمز و در ارقام پدیده، سینا و امید، نارنجی و زرد متمایل به نارنجی است. رنگ حاصل از گلچههای قرمز رنگ جایگزین طبیعی خوبی برای زعفران است. همچنین استفاده از گلچههای رنگی آن در رنگآمیزی برنج، نان و مواد غذایی فرآوری شده از جمله شوری و ترشیجات هم اکنون نیز در بعضی از نقاط کشور نظیر استان مرکزی، آذربایجان غربی و شرقی،کرمان و اصفهان رواج دارد، این نوع استفاده در افغانستان، هند و پاکستان نیز مرسوم است. قبل از ظهور رنگهای شیمیایی از گلچههای گلرنگ به منظور رنگ آمیزی پارچه و نخ و نیز فرشبافی استفاده به عمل میآمد. با تولید رنگهای آنیلینی کاربرد گلچههای گلرنگ بهشدت محدود شد اما در دو دهه اخیر توجه به رنگهای طبیعی که اثرات سوء جانبی ندارد در دنیا بیشتر شده است. گلچههای گلرنگ حاوی دو رنگدانه کارتامین و کارتامیدین است که از آنها برای رنگ آمیزی پارچه، ابریشم و گلهای مصنوعی، در طباخی،آشپزی و قنادی (شیرینی پزی) استفاده میشود. کارتامین رنگدانهای به رنگ قرمز تیره و نامحلول درآب و کارتامیدین رنگدانهای به رنگ زرد و محلول در آب است. رنگدانههای قرمز(کارتامین) گلهای گلرنگ برای رنگ آمیزی پارچه و همچنین به عنوان یک رنگ غذای سالم در صنایع غذایی استفاده میشود. البته رنگدانههای زرد (کارتامیدین) گلبرگهای گلرنگ نیز در صنایع غذایی و دارویی کاربرد دارد. به تازگی علاقهمندی به گلچه گلرنگ بهعنوان یک منبع رنگ طبیعی برای استفاده در مواد غذایی به دلیل ممنوعیت استفاده از رنگهای مصنوعی در مواد غذایی در کشورهای اروپایی و مناطق دیگر، اهمیت پیدا کرده است. همچنین خرید گلچهها از کشاورزان طی سالهای اخیر افزایش یافته و به دلیل قیمت مناسب آن بهعنوان یکی از منابع درآمدی کشت گلرنگ انگیزه بیشتری برای کشاورزان ایجاد کرده است. استخراج رنگدانه از گلچههای گلرنگ در مقیاس پژوهشی در کشور انجام شده و نتایج نشان داده است که میتواند بهعنوان رنگ خوراکی در صنایع غذایی کشور مورد استفاده قرار گیرد.
قسمت های مختلف گلرنگ می تواند در صنعت دام و طیور مورد استفاده قرار گیرد.
از آرد دانه گلرنگ در تغذیه دام و طیور استفاده میشود. این آرد ممکن است از دانههای پوست دار یا بدون پوست تهیه شود که نوع پوست دار آن به علت دارا بودن فیبر فراوان کمتر در تغذیه طیور مورد توجه قرار میگیرد. همچنین گلچههای گلرنگ به منظور بهبود رنگ زرده تخم مرغ در مرغداریها استفاده میشود. میزان پروتئین دانه گلرنگ از ١٥الی ١٩درصد متغیر است و تیپهای پوست نازک پروتئین بیشتری نسبت به انواع پوست ضخیم دارا هستند. همچنین روغن دانه گلرنگ به واسطه دارا بودن میزان بالایی از اسید چرب لینولئیک در جیره غذایی نشخوارکنندگان قرار گرفته است. ماده خشک و پروتئین خام دانه گلرنگ تقریبا به ترتیب 25/96و 63/17درصد گزارش شده است. همچنین مصرف دانه گلرنگ به میزان ٢٥گرم به ازای هر کیلوگرم ماده خشک غذا در جیره غذایی، سبب افزایش درصد چربی شیر و مصرف خوراک گاوهای شیری میشود. وکنجاله گلرنگ برای استفاده در جیره غذایی دامها به مصرف میرسد. میزان پروتئین کنجاله گلرنگ ٢٣درصد است. پروتئین کنجاله گلرنگ در مقایسه با کنجاله سویا پائین است، ضمن آنکه اسیدهای آمینه لیزین، متیونین و ایزولوسین آن پایین است اما منبع خوبی از بیوتین، ریبوفلاوین و نیاسین است. کنجاله گلرنگ یک منبع عالی فسفر و منبع خوبی از روی و آهن است بهطوریکه مقدار آهن آن 5/3برابر کنجاله سویا بوده و از نظر ویتامینها نیز ضعیفتر از دیگر انواع کنجاله های پروتئین گیاهی است. الیاف دانه گلرنگ حاوی حدود ٦٠درصد فیبر خام و ٢١درصد لیگنین است. تجزیه پروتئین الیاف گلرنگ در آزمایشگاه وجود دو ترکیب فنولی به نامهای ماتایرسینول-بتا-گلوکوزید ١و هیدروکسی آرکتین-بتا-گلوکوزید ٢را که باعث تلخی آن میشوند را نشان میدهد که می تواند حلالهای آب یا متانول و یا طی فرآیندهای فیزیکی آنزیمی جداسازی شود. کنجاله این گیاه با وجود فیبر بالا میتواند در جیرههایی که از نظر پروتئین فقیر هستند به عنوان جایگزین کنجاله سویا، پنبه دانه و یا کنجاله کتان مورد استفاده قرار گیرد. کنجاله گلرنگ کمی تلخ بوده و طعم آن برای دام از جذابیت کمتری نسبت به سایر کنجالههای رایج برخوردار است، با این حال مخلوط کردن آن با سایر اقلام خوراکی میتواند به تحریک دام و خوردن آن کمک کند. کنجاله گلرنگ بهخوبی در سیستم گوارشی گوسفند هضم و جذب شده و قوچ ها با اشتها آن را میخورند. قیمت و فراوانی کنجاله گلرنگ بهعنوان دو عامل مهم برای تعیین مقدار کنجاله گلرنگ که بتواند جایگزین کنجاله سویا درجیره جوجه مرغ با جوجه بوقلمون شود باید در نظر گرفته شود. چنانکه کمبود اسیدهای آمینه جیره غذایی مطابق با کنجاله گلرنگ برطرف شود میتوان تا حدود ٨٠درصد از کل پروتئین جیره جوجههای گوشتی و درحد ٦٥درصد از کل پروتئین جیره جوجههای بوقلمون توسط کنجاله گلرنگ تأمین شود.
علوفه گلرنگ
گلرنگ بدون خار پتانسیل قابل توجهی برای تغذیه نشخوارکنندگان در مناطق آب و هوایی نیمه خشک و مدیترانهای دارد. علوفه گلرنگ با ارزش بوده و بررسی ارقام علوفهای در شرایط دیم (با میانگین بارندگی حدود ٤٠٠میلیمتر) نشان داده است که اگر برداشت علوفه در اواسط غنچهدهی تا اوایل گلدهی انجام شود ٧٠تن علوفه تر و ٣٢تن علوفه خشک در هکتار تولید خواهد شد. بررسی کیفیت علوفه ارقام گلرنگ در شرایط دیم نیز نشان داده است که میزان پروتئین خام گلرنگ تا 5/13درصد است درحالی که پروتئین خام کاه گندم ٣/٣درصد و یونجه 5/16درصد است. شاخص ارزش نسبی خوراک برای ارقام گلرنگ ١٥٠تا ٢٦٠است که بر اساس استاندارد، این شاخص برای علوفههای عالی ١٥٠به بالا در نظر گرفته شده است. دامها به ویژه گوسفندان، اشتها و رغبت زیادی را به خوردن کاه و کلش گلرنگ نشان میدهند و علوفه تازه گلرنگ قبل از گلدهی، حتی در ارقام خاردار برای دام خوش طعم بوده و به راحتی توسط گوسفند خورده میشود. در دامهایی که در جیره غذایی روزانه آنها از گلرنگ استفاده شده است افزایش کیفیت گوشت قرمز گزارش شده است. همچنین گلرنگ را میتوان به صورت علوفه خشک یا سیلویی نیز ذخیره کرد. میزان پروتئین و فیبر علوفه گلرنگ بستگی به مرحله رشدی گیاه دارد و با پیشرفت بلوغ گیاه میزان پروتئین کاهش و فیبر افزایش مییابد. کیفیت علوفه گلرنگ با افزایش سن گیاه و با وجود افزایش ماده خشک تولیدی کاهش مییابد. ماده خشک گلرنگ، پروتئین خام، شوینده فیبر خام، الیاف نامحلول در شوینده اسیدی و درصد خاکستر گلرنگ بسته به فصل رشد متفاوت است. ارزیابی علوفه دو رقم گلرنگ (گلدشت و فرامان) در مرحله قبل از گلدهی نشان داد که در شرایط دیم، در تراکم بذر ٢٠کیلوگرم در هکتار، عملکرد علوفه تر ٢٦٤٠٠کیلوگرم در هکتار بود و با افزایش میزان مصرف بذر به ٦٠کیلوگرم در هکتار، عملکرد علوفه تر تا بیش از ٥٠٠٠٠کیلوگرم در هکتار افزایش یافت. بیشترین میزان پروتئین اندام هوایی گلرنگ 35/19درصد است. در بین تیمارهای برداشت علوفه گلرنگ در سه مرحله ظهور کامل جوانههای اصلی و اولیه، ظهور کامل جوانههای ثانویه و ٢٥درصد گلدهی بهترین نتیجه در مرحله آغاز گلدهی حاصل شده است در مطالعه دیگری نیز بیشترین میزان ماده خشک تولیدی گلرنگ از مراحل آغازین گلدهی بهدست آمد. در برداشت زودهنگام علوفه گلرنگ در مراحل قبل از گلدهی علوفه کف بر شده به مدت یک روز روی زمین باقی میماند تا مقدار ماده خشک افزایش یابد و میزان اسید لاکتیک، اسید استیک و سایر مواد ضد تغذیهای کاهش محسوسی مییابد. خصوصیات کمی و کیفی علوفه گلرنگ با نوع رقم و زمانهای برداشت متفاوت است. نتایج نشان داده است که در شرایط آبی رقم پائیزه و دیررس گلمهر از نظر عملکرد علوفه تر و ماده خشک و رقم بهاره و زودرس پرنیان از نظر تولید ماده خشک برتری معنیداری نسبت به رقم گلدشت دارند ولی پائینترین قابلیت هضم و ارزش تغذیهای علوفه در رقم گلمهر ثبت شده است. در مقابل بیشترین کیفیت علوفه گلرنگ با کشت رقم بهاره و زودرس گلدشت به دست آمده است. در بین زمانهای برداشت علوفه نیز بیشترین عملکرد علوفه با برداشت در مرحله گلدهی و بالاترین قابلیت هضم و ارزش تغذیهای علوفه با برداشت در مرحله ساقهدهی ثبت شده است، درحالیکه حداکثر محتوی پروتئین خام با برداشت علوفه گلرنگ در مرحله شاخهدهی به دست آمد. به طور کلی در صورتی که هدف از کشت گلرنگ عملکرد علوفه باشد و به خصوصیات کیفی آن توجهی نشود. (مشابه با شرایط فعلی بازار علوفه در کشور)، کاشت رقم گلمهر و برداشت علوفه در مرحله آغاز گلدهی توصیه میشود. در مقابل در شرایطی که تنها کیفیت علوفه مدنظر باشد و کمیت آن اهمیت چندانی برای تولیدکننده نداشته باشد میتوان برداشت علوفه رقم گلدشت در مرحله ساقهدهی را به عنوان تیمار برتر کیفی توصیه کرد. اما زمانی که کمیت و کیفیت علوفه برای تولیدکننده از اهمیت یکسانی برخوردار باشد کاشت رقم پرنیان و برداشت علوفه آن در مرحله شاخهدهی قابل توصیه است. نتایج یک بررسی با شبیه سازی هضم دام (تولید گاز حاصل از علوفه) از ٢تا ٩٦ساعت پس از فرآیند انکوباسیون نشان داد ژنوتیپهای شماره ١٣ ،١٥١ ،١٥٥ ،١١٧و ١٦با تولید گاز بیشتر که تخمینی از قابلیت هضم ظاهرى بیشتر است و با بالا بودن انرژی قابل متابولیسم و قابلیت هضم ماده خشک بالاتر در کنار رقم گلمهر علاوه بر تولید بالای علوفه خشک از کیفیت مناسبی نیز برخوردار بودند. همچنین رقم گلمهر در بین تمام ارقام مورد آزمایش از نظر کیفیت رتبه دوم را به خود اختصاص داد .
کاربردهای دارویی گلرنگ
استفاده دارویی از گیاه گلرنگ از زمانهای دور در مصر باستان و چین مرسوم بوده است. گلرنگ، یکی از معروفترین گیاهان در طب سنتی چینی است و از ٢٥٠٠سال پیش به دلیل اثرات درمانی خاص مورد توجه انسان بوده است. تاکنون بیش از ٢٠٠ترکیب از گلرنگ شامل کینوکالکونها، فلاونوئیدها، آلکالوئیدها، پلی استیلنها، اسیدهای آلی و گلوکوزیدهای آروماتیک استخراج و شناسایی شده است. ) از ترکیبات اثرات متعددی بر اتساع عروق کرونری، بهبود ایسکمی عضله قلب، ضد ترومبوز، ضد هیپوکسی، ضد فیبروزکبدی، آنتی اکسیدان، ضد پیری، تعدیل کننده سیستم ایمنی، ضد انعقاد، ضد تومور، ضد درد، ضد التهاب و ضد دیابت دارد. گلچههای گیاه گلرنگ محتوی کالکون های زرد و قرمزی مانند سافلاور زرد آ، سافلاور زرد بی، سافلامین سی، پری کارتامین و کارتامین است. این کالکونها، اصلی ترین ترکیبات فلاونوئیدی گلیکوزیله شده در گلرنگ هستند که در سایر محصولات طبیعی شناسایی نشده است. خواص دارویی گلهای گلرنگ جهت درمان بیماریهای مزمن نظیر فشار خون بالا، بیماریهای قلب و عروق گزارش شده است. این ماده در صنایع غذایی مورد استفاده قرار می گیرد و به دلیل خواص کاهش کلسترول توصیه می شود. مصرف روغن گلرنگ به کاهش کلسترول خون کمک میکند. و در درمان تصلب شرائین کاربرد دارد. آلفا-توکوفرول موجود در روغن گلرنگ در حذف گونههای فعال اکسیژن که یکی از عوامل ایجاد سرطان است نقش مؤثری دارد. روغن گلرنگ فواید سلامتی زیادی نیز دارد که شامل توانایی آن در کنترل قند خون، کمک به کاهش وزن، کمک به مراقبت از مو، بهبود کیفیت پوست، کاهش علائم قاعدگی، کنترل انقباضات عضله و بهبود سیستم ایمنی است.
کاربرد های زینتی گلرنگ
اخیراً گلهای زیبا و خوشرنگ گلرنگ در تهیه گل شاخه بریده نیز استفاده میشود. در سالهای اخیر ارقام پرگل و زینتی این گیاه با رنگ گل نارنجی، زرد و سفید در استان یوننان چین برای گلآرایی و تزئین گل دسته عروس معرفی شده است.
