بیماریهای گلرنگ و کنترل و مبارزه با بیماری های گلرنگ
پوسیدگی ریشه یا بوته میری فوزاریومی (Fusarium root rot)
بیماری پوسیدگی فوزاریومی ریشه گلرنگ یکی از عوامل بوتهمیری گیاهچههای گلرنگ است. عامل این بیماری قارچ Fusarium solaniتشخیص داده شده که قارچی خاکزی بوده و بهصورت کلامیدوسپور در بقایای گیاهی موجود در خاک و در بذر بقا مییابد. این بیماری از مهمترین مشکلات کشت گلرنگ در کشور محسوب میشود.
خسارت آن در مقایسه با سایر قارچهای بیماریزای مولد بوته میری مانند فیتوفترا شدیدتر است. به طور عمده بوته میری فوزاریومی در تمام مراحل رشدی گلرنگ بهویژه در مرحله گلدهی خسارت میزند، ولی بوتهمیری فیتوفترایی معمولاً در اوایل فصل در مرحله گیاهچهای بهخصوص در خاکهای سنگین خود را نشان میدهد. این بیماری سبب سرعصایی شدن بوتهها و رشد شاخههای فرعی در قاعده ساقه بوتههای آلوده و سبب خشک شدن زودهنگام و کوتولگی بوته در مقایسه با گیاهان سالم میشود. از راهکارهای کنترل زراعی بوتهمیری فوزاریومی در مزارع گلرنگ میتوان به انجام کشاورزی حفاظتی و نیمه حفاظتی با حفظ بقایای گیاهی محصولات قبلی، تناوب زراعی با غلات و استفاده از چیزل در بین ردیفهای کاشت اشاره کرد. استفاده از ارقام مقاوم و یا نیمه مقاوم نیز از دیگر روشهای مناسب برای کنترل این بیماری است. دو رقم گلرنگ دیم سینا و فرامان به این بیماری واکنش نیمه مقاوم دارند و رقم پرنیان نیز متحمل به بیماری بوتهمیری فوزاریومی است. در مقابل ارقام محلی اصفهان و صفه به این بیماری بهشدت حساس میباشند. اگر گلرنگ مدت زیادی تحت تنش خشکی واقع شود و سپس آبیاری سنگین انجام گیرد، به دلیل غرقابی شدن خاک و حساسیت بالای این گیاه به این شرایط، بیماری بوتهمیری توسعه یافته و خشکیدگی بوتهها در مزرعه به طور گستردهای روی میدهد در این موارد توصیه میشود اولین آبیاری پس از یک دوره خشکی، سبک باشد و از آبیاری سنگین اجتناب شود. همچنین افزودن کود اوره به خاک در مواردیکه با کمبود منابع آبی مواجه هستیم به دلیل توسعه بیماری بوته میری توصیه نمیشود.
کنترل و مبارزه با بیماری پوسیدگی ریشه یا بوته میری فوزاریومی گلرنگ
از راهکارهای کنترل شیمیایی این بیماری ضدعفونی بذر با قارچکشهای ویتاواکس (کاربوکسین-تیرام) و متالاکسیل-مانکوزب است.
پژمردگی فوزاریومی (Fusarium wilt) گلرنگ
عامل بیماری قارچ Fusarium oxysporum f.sp. Carthamiاست، که میتواند خسارت زیادی به گیاهچههای گلرنگ وارد کند. در این بیماری در مرحله ١٠-٦برگی گلرنگ زردی برگها، قهوهای شدن آوندها و در نهایت پژمردگی گیاه قابل مشاهده است. در گیاهان مسن تر شاخههای جانبی در یک سمت خشک میشوند، در حالیکه سمت دیگر گیاه عاری از آلودگی است. گیاهان آلوده قوزه کوچکتری دارند و برگها چروکیده و لولهای میشوند.
کنترل و مبارزه با بیماری پژمردگی فوزاریومی گلرنگ
در کنترل و مدیریت بیماری تیمار بذور با قارچکشهای ویتاواکس، کاپتان و کاربندازیم توصیه میشود. در روشهای زراعی میتوان به جلوگیری از تنش رطوبتی و استفاده از ارقام مقاوم اشاره کرد. همچنین کشت محصول در زمان مناسب از اهمیت بالایی برخوردار است. به عنوان مثال در مناطق گرم کشت پاییزه از اواسط تا اواخر آذر و در مناطق سرد و معتدل سرد کشت پاییزه از اواسط شهریور تا اواخر مهر و کشت بهاره از اواخر اسفند تا اوایل فروردین توصیه میشود.
پوسیدگی ریشه یا بوته میری فیتوفترایی (Phytophthora root rot) گلرنگ
از مهمترین بیماریهای گلرنگ میتوان به بوتهمیری ناشی از عوامل قارچی Phytophthora drechsleri P. Cryptogeaاشاره کرد در مراحل اولیه عفونت نسج ریشهها ممکن است به رنگ قرمز درآیند. اما بعد هم ساقه و هم ریشه تیره میشوند و همچنین در ناحیه طوقه و یا ریشه که به رنگ قهوهای درآمده حالت لاغری دیده میشود. باریک شدن ناحیهای مربوط به جمع شدگی و لهیدگی نسوج است. درحالی که قسمتهای فوقانی فرم طبیعی خود را حفظ کردهاند، بوتههای بیمار پس از مدت کوتاهی پژمردگی عمومی یافته و میافتند و خسارت اصلی بیماری مربوط به این مرحله از بیماری است. بوتههای بیمار به آسانی از خاک خارج میشوند و چنانچه خاک خشک و سفت باشد از ناحیه طوقه قطع میشوند. در یک مزرعه گلرنگ بوتههای بیمار ممکن است به صورت تک تک و پراکنده و یا به طور دسته جمعی در قطعات محدود و یا نقاط گود و آبگیر دیده شوند. قارچ عامل بیماری در تمام مراحل رشد گیاه گلرنگ میتواند آنرا مورد حمله قرار دهد ولی به نظر میرسد که بوتههای یک تا دو برگی به علت ضعیف بودن و عدم رشد کافی حساستر بوده و زودتر از پا در میآیند. توسعه بیماری فیتوفترا به روش آبیاری بستگی کامل دارد، زیرا اگر آب بیشتر از شش ساعت در پای بوتهها بماند این بیماری موجب از بین رفتن گیاه خواهد شد. اگر گلرنگ به علت کم آبی ضعیف شود و بعد آبیاری شود، بیماری فیتوفترا توسعه بیشتری پیدا میکند. به همین علت، نبایستی آبیاری را آنقدر به تأخیر انداخت که گیاه پژمرده شود همچنین آبیاری در ساعات گرم روز به توسعه بیماری فیتوفترا کمک میکند.
کنترل و مبارزه با بیماری پوسیدگی ریشه یا بوته میری فیتوفترایی گلرنگ
بنابراین جهت کنترل بیماری، مدیریت صحیح آبیاری با انجام آبیاری سبک، جلوگیری از آب ماندگی در مزرعه و عدم آبیاری مزرعه در ساعات گرم توصیه میشود. آبیاری نشتی در کاهش بیماری موثر است. همچنین تغییر روش کشت کرتی به روش کشت خطی در کاهش قرار گرفتن طوقهها در معرض آب و کاهش بیماری موثر است. استفاده از ارقام محلی مانند گل سفید اصفهان که دارای سطوح تحملی مناسبی نسبت به بیماری بوته میری فیتوفترایی میباشند نیز در کاهش خسارت مؤثر است. ضدعفونی بذور با قارچ کش ریدومیل مانکوزب بهمیزان ٢٠٠گرم برای ١٠٠کیلوگرم بذر ٢٤ساعت قبل از کشت انجام شود تا قارچ کش بانفوذ به شکافها و ترکهای پوسته بذر روی هاگهای قارچی تأثیر بهتری داشته باشد. در صورت مشاهده علائم در سطح مزرعه استفاده از قارچکشهای بردوفیکس بهمیزان حداقل ١٢لیتر در هکتار همراه با آبیاری، ریدومیل-مانکوزب با غلظت ٢تا 5/2در هزار به صورت محلول پاشی در پای بوتهها، اکسی کلرورمس به میزان ٥کیلوگرم درهکتار همراه با آب آبیاری، استفاده از قارچ کش پریکورانرژی به میزان ٣تا ٤لیتر در هکتار همراه با آب آبیاری در مراحل گیاهچهای توصیه میشود.
مرگ گیاهچه (Damping off) گلرنگ
عامل بیماری قارچ Pythium ultimumاست که در مناطقی که خاک، گرم و مرطوب است و زراعت گلرنگ به صورت آبی است بیشترین خسارت را وارد میکند. مهمترین علائم بیماری به صورت پوسیدگی بذر و مرگ گیاهچه قبل از خروج از خاک قابل مشاهده است. همچنین گیاهچههای آلوده باقی مانده، کوتاه میمانند و یک یا چند لکه بر روی ریشه یا هیپوکوتیل دیده میشود. از روشهای زراعی جهت کنترل قارچ بیمارگر میتوان به خودداری از کشت گلرنگ در خاکهای آلوده و همچنین خاکهای گرم و مرطوب، کشت در عمق مناسب(با توجه به اینکه کشت عمیق منجر به ضعیف شدن گیاهچه گلرنگ میشود) و کشت در خاکهایی با زهکشی مناسب اشاره کرد. در کنترل شیمیایی ضدعفونی بذور با قارچکش متالاکسیل-مانکوزب به میزان دو کیلوگرم برای یک تن بذر( ٢٤ساعت قبل از کشت) توصیه میشود.
عامل بیماری قارچ Sclerotinia sclerotiorumاست که بهطور عمده در مناطق معتدل خسارتزا است. در صورت بارندگی شدید و آبیاری بیش از حد در مرحله گلدهی، خسارت شدیدی به عملکرد دانه گلرنگ وارد میشود. عامل بیماری بذرزاد است و سختینههای قارچ ممکن است همراه بذر جابجا شوند. بسته به اینکه آسکوسپورها یا سختینههای قارچ منبع آلودگی باشند علائم مختلفی مانند پژمردگی، پوسیدگی ساقه و پوسیدگی قوزه قابل مشاهده است. با آلودگی و پوسیدگی قوزهها، براکتهها ظاهری سفید به خود میگیرند. داخل پوسته دانه خالی و بدون جنین خواهد بود. در فضای خالی مغز ساقه سختینههای سیاهرنگ تشکیل میشود. در کنترل بیماری استفاده از ارقام مقاوم مانند رقم سفیر و ای سی استرلینگ) ارقام خارجی بسیار قدیمی( توصیه میشود. همچنین سایر روشهای زراعی مانند استفاده از بذور عاری از سختینههای قارچ، رعایت تناوب زراعی به عنوان مثال غلات(حداقل چهار فصل فاصله بین گیاهان حساس به این قارچ در نظر گرفته شود)و رعایت بهداشت مزرعه با کنترل علفهای هرز میزبان در مدیریت این بیماری مؤثر هستند.
زنگ گلرنگ(Safflower rust)
در نواحی اصلیPuccinia calcirapae var. Centaurea carthami) زنگ گلرنگ با عامل قارچی کشت گلرنگ یک مشکل جدی به حساب میآید. این بیماری اگر بلافاصله پس از ظهور گیاهچهها تا قبل از گلدهی مرحله رشد رویشی در مزرعه دیده شود به یک مشکل جدی تبدیل میشود، در حالیکه اگر در مراحل پایانی رشد گیاه، یعنی زمان بلوغ و رسیدن، روی برگها و براکتهها ظاهر شود، خسارت چندانی به بار نمیآورد این بیماری به صورت جوشهایی در دو طرف برگ مشاهده میشوند. تلیوسپورهای سیاهرنگ این قارچ که در انتهای چرخه رشدی گیاه گلرنگ ظاهر میشوند توانایی آلوده نمودن بذر و باقی ماندن در خاک را دارند. گیاهچههای تولید شده از بذرهای آلوده سال قبل، توسط بازیدوسپورهای این قارچ آلوده میشوند. عامل بیماری در بذرهای آلوده گلرنگ به لپهها، برگها و ساقه گیاهچههای جوان حمله نموده و منجر به پژمردگی و زردی لپهها میشود. در روی برگها و براکتههای گلرنگ جوشهایی به رنگ قهوهای و در مرحله گلدهی و یا تشکیل دانه نیز جوشهایی کوچک و سیاهرنگ در برگها تشکیل میشود که منجر به کاهش سطح فتوسنتز میشود.
کنترل و مبارزه با بیماری زنگ گلرنگ
بیماری زنگ گلرنگ را میتوان با تراکم مناسب کاشت و توصیه شده (عدم کشت با تراکم زیاد)، کاشت دور از منابع آلودگی (گلرنگهای وحشی)، رعایت بهداشت مزرعه و حذف بقایای آلوده، استفاده از بذور سالم، استفاده از ارقام مقاوم و یا نیمه مقاوم (ارقام بی خار و زودرس مثل گلدشت تحمل پذیری بیشتری نسبت به بیماری زنگ گلرنگ دارند)،کشت در زمان مناسب به عنوان مثال در مناطق گرم کشت پاییزه اواسط تا اواخر پاییز، خودداری از آبیاری غرقابی،شخم پس از برداشت، رعایت آیش و تناوب زراعی استفاده از گیاهان غیر میزبان مانند سیب زمینی کنترل کرد. دو رقم گلرنگ دیم سینا و فرامان به بیماری زنگ گلرنگ بهترتیب واکنش نیمه مقاوم و مقاوم دارند و رقم محلی اصفهان به این بیماری بهشدت حساس بوده و در سالهای اخیر به صورت اپیدمی در مزارع استان فارس گزارش شده است. به عنوان راهکار کنترل شیمیایی نیز میتوان به ضدعفونی بذر با قارچکشهای کاپتان به مقدار ٣گرم برای هر کیلوگرم بذر و همچنین ویتاواکس-تیرام و یا سرزان به نسبت ٢-٣در هزار جهت پیشگیری و استفاده از قارچکشهای پروپیکونازول (تیلت) و سایپروکونازول (آلتو) به صورت محلولپاشی به میزان 5/0لیتر در هکتار در صورت شدت یافتن بیماری اشاره کرد.
لکه برگی آلترناریایی(Alternaria blight/Grey leaf spot) گلرنگ
این بیماری توسط قارچ آلترناریا کارتامی اغلب در مناطقی اتفاق میافتد که بارندگی و رطوبت زیادی دارند. دمای مناسب رشد این قارچ ٢٥تا ١٣درجه سانتیگراد است. گسترش این بیماری سریع بوده و باعث کاهش معنیدار عملکرد دانه و روغن در گلرنگ میشود. در تمام مراحل رشد گیاه بیماری میتواند رخ دهد. بذرهای آلوده منبع اولیه بیماری هستند. تکثیر سریع عامل بیماری زا با ترکیب مناسب دما، رطوبت و باد شروع شده و باعث گسترش بیماری است. علائم بیماری به این صورت است که پیش از گلدهی در برگها و براکتههای گلها به صورت لکههای کوچک قهوهای و قهوهای تیره به قطر تقریبی یک سانتیمتر و عموماً به شکل حلقههای هم مرکز و موجدار ظاهر میشود. ممکن است لکهها به هم پیوسته و علائم نامنظمی را نشان دهند و گسترش آلودگی باعث ترک خوردن و شکستگی برگ میشود. در نهایت با حمله بیماری به اندامهای انتهایی و گل آذین باعث قهوهای شدن و افت عملکرد دانه و ایجاد دانهها پوک میشود.این بیماری در اکثر مناطق کشت گلرنگ مشاهده میشود. قارچ عامل بیماری در شرایط مطلوب توسعه و روی ساقه و برگ و براکتهها فعالیت میکند و باعث ایجاد لکههای قهوهای رنگ میشود که در صورت پیشرفت، این لکهها به هم پیوسته و برگها را کاملاً خشک میکند. در سالهایی که بارندگی بهاره بهخصوص در اردیبهشت ماه زیاد است به دلیل رطوبت بالای محیط شرایط برای توسعه بیماری لکه برگی فراهم است. برای پیشگیری و مبارزه بهتر است از بذور سالم و ضدعفونی شده استفاده کرد و همچنین از بذوری استفاده شود که در مناطق مرطوب و پرباران تولید نشده باشند. در مناطق آلوده بازدید مرتب مزرعه برای کنترل وضعیت موجود مورد توصیه است. رعایت تراکم کاشت مناسب، رعایت دقیق تاریخ کشت، شخم پس از برداشت، دفن بقایای آلوده و برنامه تناوبی صحیح از عوامل پیشگیری از بیماری است. رقم سیروناریا که بهوسیله سازمان پژوهشهای علمی و صنعتی همسود استرالیا اصلاح شده به این بیماری مقاوم است.به منظور کنترل شیمیایی این بیماری تیمار بذر با کاربندازیم به مقدار 5/1گرم برای هر کیلوگرم بذر توصیه میشود. همچنین استفاده از قارچکش کاربندازیم-تیرام ( 5/0در هزار) یا مانکوزب ( 25/0درصد)بلافاصله پس از مشاهده بیماری در حد زیاد و تکرار آن پس از دو هفته قابل توصیه است.
عامل بیماری در گلرنگ قارچی به نام کروسپورا کارتامی است. این بیماری در مراحل مختلف رشد به گیاه حمله میکند. قارچ عامل بیماری در برگ و بقایای آلوده گیاهی باقی میماند و اسپورهای هوازی با وزش باد منتقل میشوند.هوای گرم و مرطوب عامل گسترش بیماری است و در مناطق خشک از بیماریهای مهم نیست. علائم بیماری شامل لکههای گرد یا نامنظم به قطر ١٠تا ١٣میلیمتر که در برگها مشاهده میشود. این لکهها با هالهای زردرنگ احاطه میشوند. علائم ابتدا در برگهای پایینی ظاهر و سپس به برگهای بالایی منتقل میشوند. ساقهها و گرهها نیز ممکن است تحت تأثیر بیماری قرار بگیرند. در خسارتهای شدید براکتهها نیز ممکن است آلوده شوند. جوانه گلهای آلوده قهوهای شده و از بین میروند.
کنترل و مبارزه با بیماری لکه برگی آلترناریایی گلرنگ
کنترل بیماری با کشت ارقام مقاوم، رعایت بهداشت مزرعه و جمع آوری و انهدام بقایای آلوده، رعایت تناوب مناسب، ضدعفونی بذر و استفاده از بذور سالم صورت میگیرد. کنترل شیمیایی معمولاً نیاز نیست و در صورت ضرورت میتوان از قارچکشهای اکسی کلرور مس، مانکوزب به مقدار 5/2گرم و یا کاربندازیم به مقدار یک گرم در هر لیتر آب استفاده کرد.
سفیدک پودری(Powdery mildew) گلرنگ
عامل این بیماری قارچی با نام علمی Erysiphe cichoracearumاست که اکثراً در اواخر فصل رشد گیاه و معمولاً به دلیل آبیاری مزارع و افزایش رطوبت بین ردیفهای کاشت مشاهده میشود. علائم خسارت ابتدا بهصورت لکههای زاویه دار قهوهای در سطح زیرین برگها ظاهر میشوند، لکهها بعداً بزرگتر میشوند و به رنگ سیاه درمیآیند. در این موقع علائم خسارت بر سطح روئی برگها نیز ظاهر میشوند و لکههای سفید رنگ روی برگها و ساقه گیاه گلرنگ مشاهده میشود که پوشش سفیدرنگی از به هم پیوستن آنها در سطح گیاه پدیدار میشود. اصولاً این بیماری خسارت اقتصادی به بار نمیآورد.
کنترل و مبارزه با بیماری سفیدک پودری گلرنگ
رعایت تاریخ کاشت (عدم همزمانی دوره گلدهی با درجه حرارتهای بالا)، تراکم مناسب کشت، بهداشت مزرعه و حذف منابع آلودگی از جمله روشهای زراعی موثر هستند.افزایش فاصله بین ردیفهای کاشت یکی از راهکارهای زراعی مناسب برای کاهش آلودگی مزارع گلرنگ به سفیدک پودری است. در صورت گسترش خسارت بیماری در مزرعه کنترل شیمیایی با استفاده از گوگرد وتابل به صورت محلولپاشی به مقدار ٣گرم در لیتر، کاربندازیم 50/0درصد، دینوکاپ به میزان ١تا ٢کیلوگرم در هکتار توصیه میشود.
