کاشت استویا و تکثیر و ازدیاد استویا
روش تکثیر استویا
بذر استویا قابلیت جوانه زنی کمی (حدود 22 تا 30 درصد) دارد که بیشتر به علت پوکی بذر است. همچنین جوانه زنی کم به دگرگشنی، مسائل ژنتیکی (تعداد کروموزوم ها) و میزان زنده بودن دانه گرده و همچنین به دخالت اسپوروفیتیک کلاله-گرده نسبت داده شده است. البته گاهی اجرای گرده افشانی مصنوعی به عملکرد تولید بذر کمک کرده است.
بنابراین در صورت داشتن ارقام مرغوب میتوان گیاه را به صورت قلمه یا ازدیاد کلونی در شرایط درون شیشه تولید کرد. به عبارتی، تهیه قلمه از ساقه گیاهچه بذری و ریزازدیاد کلونی از روشهای رایج برای رفع مشکل پایینبودن قوه نامیه بذر است. از طرفی، برای تولید بذر بارور لازم است از ترکیب دو ژنوتیپ سازگار استفاده شود. واریته ای با مقدار ِ گلیکوزید زیاد و مواد تلخ کم قابلیت تکثیر از طربق قلمه را دارد. قلمه معمولا در طول 5 تا 10 سانتیمتری محور ساقه از گیاه یکساله به طریقی تهیه میشود که حداقل دارای دو جوانه باشد. برگهای پایینی قلمه جدا میشوند و فقط دو تا سه برگ کوچک نگه داشته میشوند. استفاده از برخی هورمونهای گیاهی میتواند در ریشه دارشدن قلمه بخصوص برای کشتهای زودهنگام مؤثر باشد و برای مثال میتوان از پاکلوبوترازول 100 پی پی ام استفاده کرد.
ازدیاد گیاه از طریق اجرای کشت جوانه انتهایی ساقه و کشت مریستم از طریق کشت بافت امکانپذیر است. همچنین امکان ازدیاد انبوه جوانه استویا در سیستم کشت در بیوراکتور نیز وجود دارد. بذر استویا که به روش کشت بافت تکثیر شود دارای استویوزید بیشتر از 20 درصد است، درحالیکه گیاهانی که از قلمه ساقه رشد میکنند دارای عملکرد کم و گلیکوزید کمتر از 6 درصد هستند. امکان اجرای ریزازدیاد کلونی استویا طی سالهای 1379 و 1380 در آزمایشگاه کشت بافت مؤسسه تحقیقات اصاح و تهیه بذر چغندرقند با هدف ازدیاد بذور موجود بررسی شد. در این آزمایشها بذور جوانه زده به محیطهای رشد انتقال داده شدند و ریشه دار شدند و کلونی آنها براحتی تهیه شدند. همچنین گیاهچه های خارجشده از شیشه با قرارگیری در دستگاه آبکشت، شادابی خود را حفظ کردند.
عملیات زراعی و کاشت استویا
همانطور که بیان شد، برای کشت میتوان از قلمه حاصل از کشت بافت یا قلمه حاصل از ساقه استفاده کرد و آن را بهصورت نشایی کشت کرد. روشهای کاشت مشابه سایر گیاهان نشایی است . نشای قلمه به مدت 7 تا 8 روز در گلخانه نگه داری میشود. در نواحی معتدل میتوان آنها را از نیمه دوم اردیبهشت تا اوایل خرداد به مزرعه اصلی انتقال داد. پس از شخم و دیس کزنی لازم است زمین زیرکشت استویا یک یا دو بار کولتیواتور زده شود؛ همچنین فاصله ردیفها باید بین 40 تا 50 سانتی متر و فاصله بوته ها 20 تا 23 سانتیمتر باشد و با تراکم حدود 75 تا 100هزار بوته در هکتار کشت شود.
ازآنجاییکه گیاه استویا برای چند سال در زمین باقی میماند، آمادهسازی زمین بهصورت اصولی و عمقی نقش مهمی در میزان محصول خواهد داشت. ایجاد زهکش مناسب و تسطیح خاک، حاصلخیزکردن خاک با استفاده از کودهای آلی و حیوانی و شخم عمیق خاک از اقدامات لازم برای کشت گیاه استوی است. باتوجه به اینکه ریشه تغذیه کننده گیاه نزدیک سطح خاک قرار دارد، توصیه میشود برای تغذیه بهتر به خاک های ماسه ای کمپوست اضافه کرد. نیاز گیاه استویا به نیتروژن کم است (حدود 100 کیلوگرم در هکتار یا 200 کیلوگرم در هکتار کود اوره) که قبل از کاشت یا بهصورت سرک مصرف میشود. نیتروژن را میتوان در سه مرحله مصرف کرد: مرحله اول بهصورت پایه و سپس بعد از برداشت اول و دوم. بهتر است از کودهایی استفاده کنید که نیتروژن را بتدریج در اختیار گیاه قرار میدهند. واکنش استویا به کودهای کمنیتروژن نسبت به کودهایی با محتوای اسید فسفریک یا پتاس بهتر است. مصرف زیاد کودهای شیمیایی باعث تولید مواد مؤثر نامرغوب میشود. بهتر است از مواد آلی برای تغذیه استفاده شود تا نیتروژن بتدریج در اختیار گیاه قرار گیرد. مقدار 30 کیلوگرم در هکتار پنتاکسیدفسفر و 40 کیلوگرم در هکتار کود هکتار اکسید پتاسیم به ترتیب معادل 60 کیلوگرم سوپرفسفات تریپل و 80 کیلوگرم در هکتار کود سولفات پتاسیم نیز توصیه شده است. در برخی مواقع استویا علائم کمبود بُر را نشان میدهد که به صورت لکه هایی روی برگ ظاهر میشود که محلولپاشی بُراکس 6 درصد میتواند در رفع این کمبود مؤثر باشد .
آبیاری استویا
استویا به آبیاری نیاز دارد و به خشکی حساس است. آبیاری مداوم و سبک برای گیاه لازم است و بهترین زمان آبیاری بر اساس شکل ظاهری (مورفولوژی) گیاه زمانی است که نوک ساقه ها رو به افتادن باشد. به منظور کاهش اثرات خشکی و گرما، افزودن مالچ در اطراف گیاه ضروری است. برای این منظور میتوان از مالچ پوششی یا کمپوست در پای ریشه ها استفاده کرد تا از خش کشدن ریشه ها جلوگیری کند. باتوجه به نیاز آبی گیاه استویا، بهترین روش آبیاری برای گیاه استویا آبیاری بارانی است تا بوته ها مرطوب شوند و در اثر تنش کمتر آسیب ببیند؛ البته آبیاری قطرهای درصورت سبک بودن خاک مشکلی ایجاد نمیکند.
طی مطالعات انجام شده، نیاز آبیاری گیاه بر اساس روشهای لایسیمتر حدود 6 میلیمتر در روز تخمین زده شده است. در روزهای گرم تابستان دفعات آبیاری باید 2 تا 3 روز یکبار باشد، اما در مجموع دوره آبیاری 3 تا 5 روز بویژه در تابستان ضروری است. یکی از راههای تشخیص کمبود آب در گیاه استویا، جمع شدن برگها در شرایط کم آبی است که با انجام آبیاری بموقع برگها به حالت طبیعی خود برمیگردند
آفات و بیماریهای استویا
استفاده از کولتیواتور و وجین به منظور مبارزه با علفهای هرز ضروری است، ولی به علت تردی ساقه های استویا باید با دقت فراوان انجام شود. استویا خاصیت دفع حشرات را دارد، زیرا شیرینی برگهایش مطلوب حشرات نیست. طعم شیرین گیاه استویا یک روش طبیعی برای مبارزه با شته ها و زنجره هاست و لذا آفات گیاه استویا بسیار محدود است؛ از این رو در کشاورزی ارگانیک بسیار مورد توجه است. مهمترین آفت گیاه استویا کرم طوقه بُر و مهمترین بیماری اش لکه برگی سپتوریایی گزارش شده است. همچنین حصارکشی در اطراف مزرعه استویا میتواند از آسیب حیواناتی نظیر آهو و خرگوش به مزارع جلوگیری کند.
