سنبل الطیب و فرآورده ها و خواص دارویی سنبل الطیب
سنبل الطیب (. Valeriana officinalis L) گیاهی علفی و چند ساله و به ارتفاع 5/ 0 تا 5/ 1 حتی 2 متر است. به ندرت به صورت بوته های کم و بیش چوبی دیده می شود. گیاهان این تیره بیش تر در نواحی معتدل نیمکره شمالی، مخصوصاً منطقه مدیترانه و آسیا می روید. والریان از کلمه لاتین «والار » مشتق شده است.
گیاهان این جنس در ایران، افغانستان، کشمیر، روسیه، لهستان، هلند، بلژیک ، ژاپن و مجارستان وجود دارد. در ایران شش گونه مختلف از این جنس وجود دارد که در نواحی مختلف رشته کوه های البرز و نواحی شمالی و شمال غربی مانند میش و داغ یافت می شود.
ریشه سنبل الطیب
ریشه سنبل الطیب ریزومی کوتاه و استوانه ای شکل است و ریزوم گیاه 2 سانتی متر ضخامت دارد. انشعابات زیاد گوشتی و استوانه ای به ضخامت 2 تا 5 میلی متر به طول 10 تا 15 سانتی متر از ریزوم منشأ می گیرند. ریشه سنبل الطیب در سال دوم، رشد و توسعه زیادی دارد، اما از سال سوم از عملکرد ریشه کاسته می شود. قسمت مورد استفاده سنبل الطیب ریشه آن است و معمولا از ریشه گیاهی که بیش از سه سال عمر دارد، استفاده می شود.
ساقه سنبل الطیب
در سال اول رویش، برگ های طوقه ای تشکیل می شود. گیاهان پس از گذراندن سرمای زمستان، در سال دوم به ساقه می روند.
برگ سنبل الطیب
برگ های سنبل الطیب به صورت متقابل روی ساقه قرار می گیرند و به برگچه های زیادی تقسیم می شوند. هر برگ ۷ تا ۱۱ و گاهی تعداد بیش تری برگچه دارد.
گل سنبل الطیب
گل های سنبل الطیب دو جنسی یا منحصرا دارای کیی از اجزای اصلی گل (پرچم یا مادگی) است. گل های سنبل الطیب همچنین پلی گام 1 شامل قطعات 5 تایی، سفید رنگ، گلی، سفید مایل به زرد یا صورتی است و بوی مطبوعی دارند که معمولا به صورت گرزن های دو سویه مجتمع هستند. میوه آن تخم مرغی شکل، به رنگ قهوه ای روشن، طول آن 2 تا 5 و عرض آن3 / 1 تا 5/ 1 میلی متر است. قسمت بالایی میوه تاجی از کاسه گل (پاپوس) به تعداد 10 تا15 عدد است که در پراکندگی بذرهای سبک سنبل الطیب نقش مهمی دارد.
با آغاز فصل سرما، درحالی که اندام های هوایی گیاه خشک می شوند، ریشه زنده است و فعالیت خفیفی دارد. تحقیقات نشان می دهد که سرمای زمستان در عملکرد ریشه و کیفیت مواد مؤثره آن نقش عمده ای دارد.
محل رویش و پراکندگی طبیعی سنبل الطیب
سنبل الطیب در مناطق معتدل و مرطوب به صورت وحشی در جنگل های کم درخت ، در حاشیه جویبارها و گودال ها، مکان های باتلاقی و در مراتع می روید. پراکندگی سنبل الطیب در مناطق کوهستانی به نحوی است که به طور معمول از ارتفاع 100 متری دامنه ها بالاتر نمی رود، به طوری که به ندرت ممکن است در ارتفاعات 2000 متری دیده شود.
ویژگی های دارویی و درمانی سنبل الطیب
ریشه های تازه سنبل الطیب خواص دارویی بیش تری نسبت به حالت خشک شده اش دارد. ریشه و ریزوم خشک سنبل الطیب حاوی 2 تا 5/ 0 درصد اسانس است. بوی تند ریشه سنبل الطیب ناشی از وجود اسید ایزو والرنیک است.
فراورده های سنبل الطیب
اسید والرینیک از ریشه گیاه سنبل الطیب، با استفادها از روش های مختلف (کدکس 84 ) و در صنعت به طریق سریع تر و باصرفه تر، از اکسیداسیون الکل آمیل کی حاصل از تخمیرهای الکلی قند و مواد نشاسته ای تهیه می شود. این ماده از اجزای کپسول سدامین ، والریک، والرین، پودر آلتیب، قرص آنتی میگرن، محلول خوراکی رها، قرص نوراگل، شربت والریک است.
فراورده های خشک شده ریشه سنبل الطیب، که به صورت 5/ 1 تا 2 گرمی هستند، باید 30 تا0 6 دقیقه قبل از خواب مصرف شوند. برخی نیز سنبل الطیب را با بادرنجبویه، رازک، گل ساعت و اسکالکَپ (در طب چینی کاربرد دارد) ترکیب و مصرف می کنند.
خواص درمانی سنبل الطیب
ریشه سنبل الطیب از نظر طب قدیم ایران گرم و خشک است. خواص مهم آن عبارت اند از ضدتشنج، رفع ناراحتی های عصبی و هیستری، ضداسپاسم و آرام بخش، معالج صرع، درمان بی خوابی، برطرف کننده دلهره، تشویش، نگرانی، تقویت نیروی جنسی و... . والرین یک گیاه قلبی، معرق، مقوی مغز، ضدانگل و قاعده آور و مهم تر از همه آرام کننده قوی دستگاه عصبی، دارویی مطمئن برای بحران های عصبی، دلهره، ضعف اعصاب، درمان میگرن و سردردهای شدید عصبی است. سنبل الطیب همچنین برطرف کننده تپش و ترس های شبانه اطفال نامیده شده است. مطالعات انجام شده بر روی انسان، اثرات آرام بخش سنبل الطیب را تأیید می کند و فعالیت ملایم خواب آوری بر روی افراد طبیعی بی خواب و با خواب غیرطبیعی را نشان می دهد. سنبل الطیب زمان شروع خواب را کوتاه کرده و بی نظمی خواب را اصلاح می کند. همچنین خوش بوکننده دهان است و سکسکه مداوم را از بین می برد.
