پنج انگشت و گیاهشناسی گیاه پنج انگشت
گیاه پنج انگشت (بنگرو، بنگله، درخت پاکدامنی، درخت زنان، فلفل بیابانی، بَنگَلِه، فلفل بری، بَنَگر، گُناک و فلفل دل آشوب)
مقدمه ای بر گیاه پنج انگشت
استفاده از گیاهان دارویی و معطر در طراح های شهری به دلیل مزایای کاربردی و زیبایی شناختی آن ها رواج روزافزونی یافته است. برخی از انواع این گیاهان برای قرار گرفتن در مناظر پایدار شهری ایده آل هستند زیرا می توانند با شرایط مختلف خاک سازگار شوند و به آب کمتری نیاز دارند. یکی از نمونه های برجسته این هم افزایی گیاه شناسی Vitex agnus-castus L. درخت عفیف است که به عنوان یک گیاه دارویی از خانواده شاهپسند (verbenaceae) بوده و بومی منطقه مدیترانه می باشد.
علت نامگذاری پنج انگشت
علت نامگذاری آن به پنج انگشت، برگ های پنجه ای و پنج تایی آن می باشد. در یونان به آن چِست (Chaste) به معنای طاهر و پاک گفته و در گذشته راهبان هنگام بهار در معابد خود از بذور این گیاه به دلیل تضعیف قوای جنسی و از بین بردن شهوت در مردها استفاده می کردند.
توانایی زنده ماندن در دماهای ۲۳- تا ۴۷ درجه سانتیگراد را دارد و می تواند میانگین بارندگی سالانه فقط ۱۴۵ میلی متر را تحمل کند.
با توجه به نتایج خاک سنجی ، بافت خاک این مناطق ، لوم سیلتی معرفی شد. درخت عفیف به دلیل توانایی در تحمل شرایط سخت و جذابیت زیبایی شناسی ، انتخابی عالی برای مناظر شهری است. علاوه بر این، گرده افشان ها را جذب می کند و نیاز به مراقبت کمی دارد، که آن را به گزینه ایده آل برای افزایش جذابیت بصری منظر شهری در مناطق خشک و برجسته کردن رابطه هماهنگ بین طبیعت و طراحی تبدیل می کند.
انتشار جغرافیایی پنج انگشت
انتشار جغرافیایی رویشگاه های پنج انگشت گسترده بوده و از نواحی گرم جنوبی تا بیابان های مرکزی کشور مشاهده می شود.
عمده رویشگاه های طبیعی پنج انگشت در گستره اراضی آبرفتی بستر خشکه رودهای مناطق گرم و خشک بیابان های مرکزی کشور هستند.
این گیاه ازجمله عناصر درختچه ای گل دهنده و مقاوم به گرما و خشکی ناحیه رویشی ایرانی تورانی و خلیج عمانی می باشد که به دلیل وجود برگ های مرکب پنجه ای و گل آذین با گل های آبی رنگ، قابلیت مناسبی را برای طراحی منظر فضای سبز میدان ها، بوستان های محله ای، پارک های حاشیه ای و تفرجگاه ها به نمایش می گذارد.
اسامی درخت پنج انگشت
درختچه پنج انگشت در برخی منابع به نام های بنگرو، بَنگَلِه، فلفل بری، بَنَگر، گُناک و فلفل دل آشوب آمده است.
این گیاه به دلیل داشتن خواص کاهنده میل جنسی در زنان، به نام های درخت پاکدامنی، سته پاکدامنی و فلفل راهب نیز شهرت یافته است.
در ایران هم نام های محلی زیادی دارد، ازجمله فلفل کوهی در فارسی، دل آشوب در شیراز، بنجهرو درگچساران و در دهدشت بنگرو را می توان نام برد.
نام محلی این گونه در ابوزیدآباد و آران و بیدگل فلفلو می باشد.
مشخصات گیاه شناسی پنج انگشت
تاکنون 250 گونه از جنس پنج انگشت شناسایی شده که در سراسر جهان پراکنده اند.
اغلب گونه ها در سواحل رودخانه ها و سواحل منطقه مدیترانه، جنوب اروپا و در آسیای مرکزی گسترده شده اند.
جنس پنج انگشت (Vitex L. ) در ایران دارای سه گونه درختچه ای می باشد.
نام علمی پنج انگشت در منابع مختلف به نام Vitex pseudo-negundo آمده است.
پنج انگشت (Vitex agnus- castus L. ) درختچه ای نسبتاً بلند قامت، که دو واریته از این گونه در ایران گزارش شده است.
واریته V. agnus- castus var. pseudo- negundo:
دارای لوب میانی لبه پائینی جام گل با کرک های ریش مانند متراکم می باشد.
واریتهV. agnus- castus var. agnus- castus:
لوب میانی لبه پائینی جام گل در قاعده بدون کرک ریش مانند است.
ساقه و انشعاب های هوایی پنج انگشت
پنج انگشت گیاهی درختچه ای به ارتفاع یک تا چهار متر، خاکستری رنگ، با انشعاب های هوایی متعدد، ساقه های افراشته و اغلب از قاعده منشعب، پوشیده از کرک های نمدی سفید رنگ، شاخه ها چهار گوش گرد است.
برگ های پنج انگشت
برگ ها پنجه ای، خزان پذیر، با دمبرگ های بلند به طول 4 سانتی متر، دارای 5 تا 7 برگچه است.
برگچه انتهایی بزرگ تر، به طول 6 تا 10 و به عرض 1 تا 5 / 1 سانتی متر، برگچه ها سرنیزه ای، نوک تیز، در قاعده و در رأس باریک شده، در حاشیه صاف است. در سطح فوقانی سبز، (در سطح تحتانی سفید خاکستری نمدی )، دمبرگچه دار، در هر دو سطح پوشیده از کرک های نمدی، در سطح تحتانی متراکم تر است.
گل ها و گل آذین پنج انگشت
گل آذین سنبله مانند، به طول 10 تا 25 سانتی متر، تقریباً استوانه ای و در انتهای محور ساقه های فرعی و اصلی گیاه ظاهر می شود.
گرزن ها کم و بیش متراکم، بدون پایک یا تقریباً بدون پایه.
کاسه گل به طول 5 / 2 تا 5 / 3 سانتی متر، استکانی، دندانه ها مثلثی، کوتاه، یک سوم تا یک ششم طول لوله.
جام گل به طول 6 تا 11 میلی متر، آبی بنفش؛ بلندتر از کاسه گل، با لوله ای به طول 4 میلی متر، با دهانه بسته؛ کاسه گل به طول 2 میلی متر، با دندانه های سه گوشه پهن، نوک کند، از طول لوله سه بار کوتاه تر، لوب میانی لبه پائینی بدون کرک، در وسط پوشیده از کرک های متراکم به صورت ستونی و در قاعده متصل به حلقه.
کرک لوله جام گل و یا پوشیده از کرک در محل اتصال لوب میانی به لوب های کناری و یا با کرک های تنک به صورت قوسی یا کمانی است.
پرچم ها به تعداد 4 عدد ، دو عدد بلند و دو عدد کوتاه و دارای بساک هایی کاملاً متعابد هستند.
تخمدان چهار خانه، هر خانه دارای یک تخمک و خامه تقریباً دو شاخه ای است.
زمان شکوفایی گل آذین پنج انگشت در شرایط اقلیمی کاشان طی دو مرحله در طول سال انجام می شود.
مرحله نخست، اواخر بهار تا اوایل تابستان (اواسط خردادماه تا نیمه اول تیر ماه) و مرحله دوم نیز اواسط شهریورماه تا اوایل مهرماه اتفاق می افتد.
میوه پنج انگشت
میوه کوچک، تقریباً شفت، کروی تا تخم مرغی، ناشکوفا، درون کاسه محصور، با درون بر سخت، به قطر 2 تا 4 میلی متر.
بذر گیاه پنج انگشت
بذرهای پنج انگشت کروی شکل و تیره رنگ بوده و دارای قطر 2 تا 5 / 2 میلی متر است.
وزن هزار دانه بذرهای گیاه پنج انگشت در شرایط بوم شناسی کاشان، 18 گرم می باشد.
وزن هزار دانه بذرهای گیاه پنج انگشت را 2 / 22 گرم گزارش کردند. بذرها دارای پوست محکم بوده که بدون تیمار، به راحتی جوانه نمی زنند.
