سرخارگل و کاشت، داشت و برداشت سرخارگل
خصوصیات گیاه شناسی سرخارگل
سرخارگل گیاهی علفی و چند ساله است. حداکثر ارتفاع سرخارگل 1 تا 5/1 متر.
مشخصات برگ های سرخارگل
برگ های سرخارگل پایین ساقه، تخم مرغی تا نیزه ای شکل هستند و دارای حداکثر ۳۰ سانتی متر طول و ۲۰ سانتی متر عرض هستند. ساقه سرخارگل از انشعابات فراوانی برخوردار بوده و دارای پرزهای زبر و خشن است.
گل سرخارگل
گل ها معمولا به رنگ ارغوانی، صورتی، قرمز ارغوانی، زرد و نارنجی دیده می شوند و دیسک مرکز آنها (گل های لوله ای) سبز تیره، قهوه ای تیره و سیاهرنگ است. ریشه ها عمودی یا افقی رشد می کنند.
بذر سرخارگل
بذر آن چهارگوشه، انتهای پایه کمی خورده شده، دیواره پوشیده از تاج دندانه دار به رنگ زرد کاهی، گاهی تا متمایل به سفید، زبر و مات است. وزن هزار دانه سرخارگل 8/3 – 5/4 گرم می باشد.
تکثیر سرخارگل
سرخارگل را می توان با بذر یا ازطریق رویشی تکثیر کرد. بذرهای تازه برداشت شده سرخارگل دوره خواب فیزیولوژیک دارند؛ از این رو، چند هفته پس از برداشت، بذرها برای کشت مناسب خواهند شد. کشت با بذر نیز به دو روش زیر انجام می شود:
1- مستقیم یا در زمین اصلی
2- غیرمستقیم یا در خزانه هوای آزاد یا خزانه زیرپلاستیک
تکثیر رویشی سرخارگل
تکثیر رویشی ازطریق تقسیم بوته است که در این روش، بیشتر از گیاهان سه ساله استفاده می شود. در اواسط پاییز، نخست شاخ و برگ های اضافی و مزاحم را حذف و سپس بوته را از خاک خارج می کنند؛ آنگاه بوته را به چهار تا پنج قسمت که هرکدام دارای مقداری ریشه داشته باشد، تقسیم کرده و سپس کشت می کنند. از آنجاکه این روش کشت وقت گیر است و هزینه زیادی را نیز در بردارد، در مواقع ضروری و در سطح های کوچک استفاده می شود.
روش کاشت، داشت و برداشت سرخارگل
زمان مناسب برای کاشت مستقیم بذر در زمین اصلی، اواخر پاییز است. مقدار بذر لازم در هکتار یک کیلوگرم است. بذرها در ردیف هایی به فاصله 40 تا 50 سانتی متر کشت می شوند. عمق کاشت بذر گونه های سرخارگل باید یک تا دو سانتی متر باشد. اواخر پاییز (آذر) زمان مناسبی برای کاشت بذر در خزانه هوای آزاد و اوایل اسفندماه نیز زمان مناسب برای کشت بذر در خزانه زیر پلاستیک است. در بهار با از بین رفتن سرمای بهاره (اردیبهشت)، هنگامی که نشاها چهار تا شش برگی شدند، می توان آنها را با تراکم گیاهی 70 تا 160 هزار بوته در هکتار به زمین اصلی منتقل کرد. سرخارگل از گیاهانی است که در طول رویش، به مواد و عناصر غذایی کافی نیاز دارد. کشت این گیاهان در خاک های فقیر و نامناسب افزون بر کاهش عملکرد ریشه و پیکر رویشی، موجب کاهش کمّیت و کیفیت مواد موثره آنها نیز می شود.
آماده سازی زمین برای کاشت سرخارگل
هنگام آماده کردن زمین، افزودن مواد و عناصر غذایی لازم گیاه به خاک ضروری است. اضافه کردن سی تن کود حیوانی (انجام آزمایش خاکشناسی برای تعیین کود موردنیاز لازم است) در هکتار پیش از کشت، در بهبود رشد و افزایش عملکرد محصول موثر است. کود حیوانی ضروری را باید در فصل پاییز، به خاک اضافه کرد و سپس به عمق 35 سانتی متر خوب شخم زد. در اوایل بهار و پیش از کاشت، کلوخ ها شکسته شده و بستر خاک تسطیح می شود؛ سپس با استفاده از فاروئر، زمین به صورت جوی و پشته با فاصله ردیف های کشت40 تا 50 سانتی متر و فاصله دو بوته روی ردیف 25 تا 30 سانتی متر آماده می شود.
آبیاری و نیاز آبی سرخارگل
پس از انتقال نشاها به زمین اصلی، آبیاری اول بسیار ضروری است. همچنین با توجه به شرایط آب وهوایی منطقه کشت سرخارگل، لازم است هر دو تا سه روز یک بار، آبیاری شود تا نشاها در زمین اصلی مستقر شوند. بعد از استقرار نشاها، دور آبیای را به پنج روز افزایش می یابد و بعد از چند نوبت آبیاری به این شیوه، دور آبیاری به هفت روز یک بار افزایش می یابد. میانگین نیاز آبی سرخارگل پس از استقرار، هر هفت تا ده روز یک بار است. آبیاری منظم و وجین علف های هرز، نقش مهمی در رشد و نمو گیاه سرخارگل دارد.
علف های هرز را می توان به صورت مکانیکی و با دست در سطح های کوچک کشت یا در سطح خزانه یا با کولتیواتور در سطح های بزرگ کشت وجین کرد.
برداشت سرخارگل
زمان مناسب برای برداشت پیکر رویشی سرخارگل، مرحله گل دهی کامل و در اواسط تابستان است زیرا در این مرحله، محصول از مناسب ترین کمّیت و کیفیت مواد مؤثره برخوردار است. پیکر رویشی گیاهان در یک مرحله، با دست و به وسیله داس از ارتفاع بیست سانتی متری برداشت می شود. سرخارگل تا سال چهارم بازده اقتصادی دارد. پیکر رویشی سرخارگل را باید پس از برداشت، در سایه خشک کرد. زمان مناسب برای برداشت ریشه سرخارگل، از سال سوم به بعد و در فصل پاییز و اواخر دوره رویشی گیاهان در مهر و آبان است. پس از برداشت پیکر رویشی و ریشه گیاهان، بلافاصله باید آنها را خشک کرد. از آنجا که ریشه ها آلوده به گل ولای هستند؛ ازاین رو، می بایست پس از اینکه به قطعات مناسبی از سه تا شش قطعه تقسیم شدند، با آب جاری شسته و بلافاصله خشک شوند. خیساندن ریشه ها یا قرار دادن آنها برای مدتی در آب، سبب خارج شدن مواد موثره ریشه و حل شدن آنها در آب شده و از کیفیت دارویی ریشه ها به شدت کاسته میشود.
خشک کردن سرخارگل
پیکر رویشی و ریشه گونه های سرخارگل را می توان در سایه یا با استفاده از خشک کن های الکتریکی خشک کرد. خشک کردن اندام های مدنظر گیاهان در نور مستقیم آفتاب مناسب نیست زیرا نور سبب تجزیه مواد موثره آنها می شود. خشک کردن محصول در دمای مناسب، نقش مهمی در حفظ کیفیت مواد موثر آنها دارد. تحقیقات انجام شده نشان می دهد چنانچه برای خشک کردن از دمای بیش از چهل درجه سانتی گراد استفاده شود، از مقدار اسید شیکوریک و همچنین ترکیب های آلکیل آمیدی گیاه به شدت کاسته می شود. دمای مناسب برای خشک کردن پیکر رویشی و ریشه سرخارگل، 40 تا 45 درجه سانتی گراد گزارش شده است. ریشه های خشک شده سرخارگل به شدت جاذب رطوبت هستند و از این رو، آنها را پس از بسته بندی، باید در مکان کاملاً خشک نگهداری کرد.
محصول پیکر رویشی در سال اول رویش، اقتصادی نیست و توصیه می شود برداشت محصول از سال دوم رویش و برداشت ریشه در سال سوم به بعد انجام شود. پیکر رویشی گیاهان در یک مرحله و در سطوح کوچک با دست و به وسیله داس و در سطح های وسیع کشت، با ماشین های مخصوص برداشت می شوند. میزان عملکرد رویشی اندام خشک از سال دوم رویش سه تا پنج تن و میزان عملکرد ریشه خشک یک و نیم تا دوونیم تن در هکتار است.
آفات و بیماری های سرخارگل
اگرچه آفت یا بیماری خاصی روی گونه های سرخارگل گزارش نشده است ولی بعضی آفات و بیماری ها می توانند آسیب هایی را در طول رویش گیاهان، به محصول وارد کنند که در زیر به آنها اشاره می شود:
شته های سرخارگل
شته ها مانند شته سبز هلو که می تواند خساراتی را به سرخارگل وارد کند. این شته با خرطوم خود از شیره گیاه تغذیه می کند و گیاه میزبان به شدت ضعیف می شود و عوارض مختلفی مانند زردی، پیچیدگی برگ ها و ریزش گل و میوه ایجاد می شود. این آفت روی بر گها و سایر اندام های گیاه میزبان، از خود مایع چسبناک و شیرینی به نام عسلک ترشح می کند. عسلک در واقع مدفوع شته است که بیش از شصت درصد آن را مواد قندی تشکیل می دهد. عسلک محیط مناسبی برای تکثیر قار چهای ساپروفیت است. با حذف علف های هرز میزبان شته و با استفاده از کفشدوزک های هفت نقطه ای و زنبورهای پارازیتوئید، می توان این آفت را مهار کرد.
سفیدک سطحی یا پودری سرخارگل
سفیدک سطحی یا پودری از بیماری هایی است که در آن، قارچ عامل سفیدک به صورت لکه های سفیدرنگی در سطح ساقه و برگ ظاهر شده و اواخر فصل، به صورت لکه های قهوه ای دیده می شود. این بیماری موجب پوک شدن دانه های گیاهان آلوده می شود. با استفاده از عملیات به زراعی، می توان این بیماری را مدیریت کرد.
فوزاریم سرخارگل
گونه های مختلف جنس فوزاریم نیز موجب ایجاد پوسیدگی گونه های مختلف سرخارگل می شوند. این قارچ ها سبب پوسیده شدن طوقه بوته ها می شوند، به گونه ای که میسیلیوم آنها در محل فساد کاملاً نمایان است. برخی از گونه های فوزاریوم، با ترشح مواد شیمیایی خاصی، سبب بروز هیپرتروفی در بوته می شوند. بوته های جوان بر اثر حمله این قارچ ها از بین می روند. برگ های بالایی بوته های سرخارگل درصورت ابتلا به این بیماری، خشک می شوند و پس از مدتی می افتند. برگ های پایینی نیز به مرور پوسیده و زرد شده و سرانجام خشک می شوند.
رعایت نکات زیر در مهار این بیماری ها بسیار موثر است:
الف: استفاده از بذرهای سالم و بدون هرگونه آلودگی.
ب: تیمار بذرها با قارچکش های مرکوریک مانند آگروسان یا هگزاسان به مقدار دو گرم برای هر کیلوگرم بذر.
ج: کشت نکردن سرخارگل در زمین های آلوده به عوامل بیماری زای قارچی دست کم به مدت دو تا سه سال.
د: شخم زدن عمیق در تابستان و کاهش امکان ابتلای گیاه به بیماری.
