کوددهی گلرنگ و کود مورد نیاز گلرنگ
تأمین عناصر غذایی به مقدار بهینه، یکی از عوامل مهم در افزایش عملکرد کمی وکیفی این دانه روغنی باارزش است. بهترین عملیات مدیریتی کودها برای گلرنگ را میتوان در چهاراصل زیر بیان کرد:
1- تعیین مقدار موردنیاز عنصر یا عناصر غذایی
2- تعیین منبع مناسب عنصرغذایی
3- تعیین زمان مناسب مصرف
4- روش مناسب مصرف
ارتباط بین چهار عاملی که در بالا بیان کردیم، همراه با بهکارگیری سایر راهکارهای مدیریتی همانند کنترل آفات و بیماریها، مدیریت زراعی، مدیریت آبیاری و ... دستیابی به عملکرد بهینه را منجر خواهد شد. نیاز غذایی گلرنگ با افزایش محصول تولیدی افزایش مییابد. گیاه گلرنگ در شرایط آبی برای تولید ١٠٠ کیلوگرم دانه، ٥کیلوگرم نیتروژن، 2/1کیلوگرم فسفات ) (P2O5و 8/3کیلوگرم پتاس (K2O)جذب میکند. در شرایط دیم میزان کود مصرفی به میزان بارش در فصل زراعی بستگی دارد و با توجه به اینکه میزان بارندگی بهطور دقیق قابل پیش بینی نیست از میانگین بارندگی بلند مدت منطقه استفاده میشود. همچنین وضعیت خاک از نظر وجود عناصر نیتروژن، فسفر و پتاس در تعیین میزان کود مصرفی بسیار مهم است لذا انجام آزمون خاک قبل از کشت توصیه میشود. بهطور کلی در کشت دیم پاییزه گلرنگ مصرف ١٠٠کیلوگرم اوره و ٥٠کیلوگرم فسفات آمونیوم مناسب است. این کودها درکشت بهاره مناطق دیم به ٨٠کیلوگرم اوره و ٤٠کیلوگرم فسفات آمونیوم کاهش مییابد. زمان مصرف کودهای ازت و فسفر همزمان با کاشت است و تقسیط کود ازت به دلیل پایین بودن میزان بارندگی اکثر مناطق دیم و نیز عمیق بودن ریشه گلرنگ تاثیر چندانی در عملکرد ندارد اما مصرف کود سرک اوره به٣٢ میزان ٥٠کیلوگرم در هکتار (مازاد بر ١٠٠کیلوگرم اوره پایه) در اوایل بهار برای مناطقی با بارندگی بیش از ٤٠٠ میلیمتر و بارندگیهای مناسب بهاره توصیه میشود. همچنین مصرف کود پتاس به دلیل افزایش تحمل به سرما در گلرنگ برای کشتهای پاییزه و انتظاری به میزان ٥٠کیلوگرم در هکتار از منبع سولفات پتاسیم توصیه میشود. نکته مهم و اساسی در مصرف کودهای ازته این است که بذر گلرنگ نباید در تماس با کود باشد زیرا سطح سبز را کاهش میدهد. در زیر نیاز گلرنگ به عناصر غذایی و علائم کمبود آنها شرح داده شده است.
نیتروژن موردنیاز گلرنگ
نیتروژن یکی از اجزای مهم تشکیل دهنده پروتئین است که در گیاه جذب آن به شکل معدنی (آمونیوم یا نیترات) موجب تشکیل پروتئین میشود. کاربرد مناسب نیتروژن، میزان پروتئین و پروتوپلاسم را افزایش میدهد در
نتیجه اندازه سلول و سطح برگ بزرگتر شده و بهدنبال آن فعالیت فتوسنتزی بیشتر خواهد شد. در کشت آبی گلرنگ برای دستیابی به عملکرد دانه ١٥٠٠کیلوگرم در هکتار، در خاکی با درصد کربن آلی کمتر از 8/0درصد، نیاز به ١٠٠کیلوگرم در هکتار نیتروژن (معادل ٢٠٠کیلو اوره) خواهد بود. این مقادیر برای دستیابی به عملکرد دانه ٣٥٠٠کیلوگرم در هکتار برابر با ١٥٠کیلوگرم در هکتار نیتروژن (معادل ٣٠٠کیلوگرم اوره) خواهد بود. نیتروژن بهتر است در سه تقسیط مصرف شود و 3/1آن در مرحله پیش کشت یا با آب دوم و 3/2دیگر در مرحله شروع ساقهدهی و نیز قبل از گلدهی مصرف شود. نیاز غذایی گلرنگ به نیتروژن در مناطق سرد کشور، بیشتر از مناطق گرم است. لذا نیاز غذایی گلرنگ به نیتروژن در مناطق گرم کشور برای هر ١٠٠کیلو دانه تولیدی ٦-١٠کیلوگرم نیتروژن است درحالیکه نیاز غذایی گلرنگ به نیتروژن در مناطق سرد کشور برای هر ١٠٠کیلو دانه ٦/٤-6/11کیلوگرم نیتروژن است.
علائم کمبود نیتروژن در گلرنگ
علائم کمبود نیتروژن در گلرنگ بهصورت رشد اولیه ضعیف، رشد سبزینهای ضعیف، ارغوانی شدن تمامی برگها و رگبرگها و در کمبود شدید، زرد شدن برگهای پیر و مرگ آنها است. نیتروژن عموماً محدودکنندهترین عنصر برای تولید محصول به شمار میرود و بهعنوان گلوگاه رشد محسوب میشود. گلرنگ نیتروژن را بیشتر از هر عنصر دیگری جذب میکند. آزمایشها نشان داده است که مصرف نیتروژن باعث افزایش مقدار محصول و مقدار پروتئین دانه میشود. اگر مصرف نیتروژن با آب کافی همراه باشد، عملکرد به مقدار زیادی افزایش مییابد. ولی همین مقدار نیتروژن در صورت محدود بودن مصرف آب، افزایش کمتری را موجب میشود و بالاخره اگر مصرف نیتروژن تغییر نکند، ولی آب مصرفی بسیار کمتر شود، اثر بر روی عملکرد بسیار اندک خواهد بود. افزایش آب مصرفی بدون کود نیتروژنه نیز عملکرد را کاهش میدهد.
فسفر موردنیاز گلرنگ
فسفر در بسیاری از تغییرات شیمیایی گیاهان نقش اساسی ایفا میکند. ترکیبهای آلی فسفر در واکنشهای انتقال انرژی و تنفس سهیم هستند. فسفر بهعنوان یک عنصر متحرک در گیاه با مناطق فعال فیزویولوژیکی نظیر بافت مریستمی از بافتهای پیر به بافتهای جوان حرکت میکند. پاسخ گیاه روغنی گلرنگ نسبت به کاربرد فسفر پائین است، بهطوریکه هر تن دانه گلرنگ موجب خروج ٦تا ١٠کیلوگرم فسفر از خاک میشود. در مناطق گرم، مقدار مصرف فسفر بیشتر از مناطق سرد است. در کشت آبی گلرنگ و در مناطقی که مقدار فسفر قابل استخراج به روش اولسن از ١٥میلیگرم در کیلوگرم بیشتر باشد، میزان واکنش به کود فسفرِ کاهش می یابد. کود فسفر باید در مرحله آمادهسازی زمین مصرف شود. برای دستیابی به عملکرد دانه ١٥٠٠کیلوگرم در هکتار، در خاکی با مقدار فسفر ١٠-٦میلیگرم در کیلوگرم نیاز به ١٧کیلوگرم در هکتار فسفر (معادل ٨٠کیلوگرم سوپرفسفاتتریپل) خواهد بود. این مقادیر برای دستیابی به عملکرد دانه ٣٥٠٠کیلوگرم در هکتار برابر با ٤٠کیلوگرم در هکتار فسفر (معادل ١٦٠کیلوگرم سوپرفسفات تریپل) خواهد بود. بهعنوان توصیه عمومی در مناطق سرد کاربرد ٥٠کیلوگرم در هکتار سوپرفسفات تریپل قابل توصیه خواهد بود ولی در مناطق گرم بهطور متوسط ١٠٠کیلوگرم در هکتار سوپرفسفات تریپل بهعنوان توصیه عمومی میتواند در نظر گرفته شود. در منطقه زابل (منطقه زهک) به دلیل کمبود شدید فسفر خاک (کمتر از ٥میلیگرم) کاربرد سوپرفسفات تریپل تا ١٥٠کیلوگرم در هکتار میتواند افزایش یابد. ارقام گلرنگ از نظر جذب فسفر متفاوت هستند بهطوریکه رقم گلدشت از لحاظ جذب فسفر کارایی بیشتری در مقایسه با رقم صفه دارد. همچنین در شرایط کمبود فسفر خاک با کاربرد مقدار مشخص فسفر، رقم پدیده نسبت به رقم گلدشت واکنش بهتری به کاربرد کود دارد
علائم کمبود فسفر در گلرنگ
کمبود فسفر سبب ضعیف شدن ریشه و قسمت هوایی گیاه میشود. ساقههایی با انشعابات کم و برگهای باریک از علائم کمبود فسفر است و رنگ سبز مایل به آبی با لکههای ارغوانی از علائم ظاهری این کمبود است، همچنین در شرایط کمبود فسفر برگها بهویژه در حاشیهها و نوک برگ بنفش میشود.
پتاسیم موردنیاز گلرنگ
پتاسیم در فعال کردن محدوده وسیعی از سیستمهای آنزیمی نقش مهمی دارد. این عنصر غذایی در انتقال مواد فتوسنتزی و هیدراتهای کربن نقش دارد. در کشت آبی گلرنگ بهمنظور توصیه کودی برای دستیابی به عملکرد دانه 1500کیلوگرم در هکتار، در خاکی با مقدار پتاسیم ١١٠تا ٢٠٠میلیگرم در کیلوگرم، نیاز به ٣٥کیلوگرم در هکتار پتاسیم (معادل ٨٥کیلوگرم سولفات پتاسیم) خواهد بود. این مقادیر برای دستیابی به عملکرد دانه ٣٥٠٠کیلوگرم در هکتار برابر با٦٥ کیلوگرم در هکتار پتاسیم (معادل ١٥٥کیلوگرم سولفات پتاسیم) خواهد بود. در مورد پتاسیم در خاکهایی با پتاسیم قابل دسترس بیشتر از ٢٠٠میلیگرم بر کیلوگرم، میزان واکنش به کود کاهش مییابد. با انتقال از مناطق گرم به مناطق سرد، حداقل پتاسیم لازم برای تولید عملکرد بهینه، افزایش مییابد. بهطورکلی در مناطق گرم تا مقدار پتاسیم خاک ١٥٠-١٠٠میلیگرم در کیلوگرم، مقدار ١٠٠تا ١٢٥کیلوگرم در هکتار کود سولفات پتاسیم نیاز است و در این منطقه با پتاسیم خاک ١٨٠-١٥٠میلیگرم در کیلوگرم، مقدار ٥٠-٧٥کیلوگرم در هکتار کود سولفات پتاسیم لازم است مصرف گردد. در مناطق سرد مقدار نیاز ١٢٥-٧٥کیلوگرم در هکتار کود پتاسیم است.
علائم کمبود پتاسیم در گلرنگ
کمبود پتاسیم بهصورت کاهش رشد گیاه، برگهای کوچک و ساقههای باریک، ظاهر میشود. در کمبود شدید حاشیه برگها زرد و خشک شده ولی همچنان بر روی ساقه باقی میماند.
علائم کمبود عناصر غذایی کم مصرف
بور :(B)علائم کمبود بور به صورت کوتاهی میان گرهها، ضخیم و چوب پنبهای شدن ساقهها و اختلال در رشد و تشکیل گل ظاهر میشود .
مس : (Cu)کمبود مس در گیاه گلرنگ در برگهای جوان ظاهر شده و معمولاً رنگ پریدگی و لکههای سوختگی در بخشهایی از برگ از نشانههای آن است.
روی :(Zn)کمبود روی در برگهای جوان باعث رنگ پریدگی و کوچک شدن برگها میشود.
منگنز :(Mn)کمبود منگنز رشد و شاخهبندی را محدود کرده و در موارد شدیدتر مانع گلدهی میشود. علائم کمبود ابتدا در برگهای جوان به صورت لکههای سوختگی بین رگبرگها ظاهر میشود و سپس تعداد و اندازه لکهها بیشتر شده و در نتیجه تقریباً تمام سطح برگ به جز رگبرگ زرد میشود.
آهن :(Fe)علائم کمبود آهن در گلرنگ مشابه با سایر محصولات به صورت کلروز بین رگبرگها در برگهای جوان اتفاق میافتد. بدین صورت که کلروز آهن نخست در برگهای جوان در نوک شاخساره به وجود آمده و رنگ برگها به زردی میگراید. اما رگبرگها سبز باقی میمانند. لکههای قهوهای یا بافتهای مرده در صورت کمبود شدید،اتفاق میافتد.عنصر آهن یکی از عناصر ضروری کم مصرف برای تغذیه گیاه است. در شرایط کمبود آهن، تعداد رنگدانههای فتوسنتزی از جمله مقدار کلروفیل برگ کاهش مییابد. درمیان عناصر کممصرف، آهن و روی بیشترین تاثیر را برکمیت و کیفیت گلرنگ دارند.
کاربرد ماده آلی در زراعت گلرنگ
ماده آلی به چرخش بهتر مواد غذایی کمک میکند. از سویی، مصرف مواد آلی در خاک، منجر به بهبود وضعیت فیزیکی خاک نیز میشود که این امر به نوبه خود به رشد و نمو بهتر گیاه کمک میکند. اگرکود آلی نپوسیده باشد بهتر است چند ماه جلوتر با خاک مخلوط و با اعمال رطوبت مناسب پوسیده شود. اگر کود آلی درجه رسیدگی کافی داشته باشد میتوان همزمان باکشت آنرا مصرف کرد. بهتر است کود آلی در عمق موثر ریشه با خاک کاملا مخلوط شود. میزان مصرف بسته به میزان ماده آلی خاک و سابقه استفاده از این کودها بین ١٠تا ٢٠تن در هکتار میباشد. اگر از کود آلی قبل از کشت استفاده شده است به ازاء مصرف هر تن کود مرغی از میزان مصرف نیتروژن و فسفر به ترتیب ٢٠و ١٠کیلوگرم و به ازاء مصرف هر تن کود گاوی یا گوسفندی از میزان مصرف نیتروژن و فسفر به ترتیب ١٠و ٥کیلوگرم کم شود. کاربرد ماده آلی به عنوان یکی از راهکارهای کاهش تنش سرما در زراعت گلرنگ نیز در نظر گرفته میشود.
