آنغوزه و کاشت و داشت و برداشت گیاه آنغوزه
شرایط آب و هوایی مناسب برای کشت آنغوزه
میزان بارندگی مناسب کاشت آنغوزه
بارندگی 150 تا 250 میلیمتر در سال مناسب آنغوزه است. در دو سال اول کاشت حساسیت بالاتری نسبت به کمبود بارندگی دارد ولی از سال سوم به بعد مقاومت گیاه به خشکی افزایش یافته و حتی با بارندگی 50 میلیمتر در سال هم خود را حفظ می کند. به این صورت که با مواجه شدن با خشکی، گیاه یا در آن سال برگ تولید نمی کند و در حال رکود باقی می ماند و یا اینکه برگهای کوچکی تولید می کند و سریعتر برگها خشک شده و به حالت رکود می رود و در سال بعد با مناسب شدن بارندگی رشد عادی خود را آغاز می کند.
تقریبا تمام رویشگاه های آنغوزه ایران در مناطقی وجود دارند که بالای 70 درصد بارندگی های سالیانه در فصول زمستان و بهار باشند و در فصل تابستان به طور معمول بارندگی شدیدی وجود نداشته باشد.
بارندگی شدید در تابستان، بهره برداری از گیاهان را مختل خواهد کرد.
دمای مناسب کاشت آنغوزه
هم بذرها برای جوانه زنی و هم خود گیاه آنغوزه برای سبز شدن نیاز سرمایی (0 تا 7 درجه سلسیوس) دارند و باید در فصول پائیز و زمستان این سرما تامین شود.
بذرهای آنغوزه شیرین بسته به محل جمع آوری و شرایط نگهداری بذرها، از 10 تا 22 شبانه روز سرمای 4 تا 5 درجه سلسیوس نیاز دارند. بذرهای آنغوزه تلخ نیز از 24 تا سی روز سرمادهی احتیاج دارند.
گیاهان آنغوزه برای ادامه رشد عادی خود در فصل رشد به حدود یکماه سرما نیاز دارند.
به عنوان یک شاخص کاربردی برای تعیین مکان مناسب برای کاشت، این گیاه در مناطقی که درختان میوه معتدله ای مانند سیب، گلابی، گیلاس، آلبالو و هلو و . . . رشد، گلدهی و میوه دهی مناسبی دارند، قابل کشت است.
ارتفاع از سطح دریا مناسب کاشت آنغوزه
ارتفاع از سطح دریا مستقیما بر میزان بارندگی و دمای منطقه تاثیر می گذارد. نمی توان برای کل کشور محدوده ارتفاعی یکسانی برای رشد آنغوزه مشخص کرد بلکه باید این پارامتر برای هر استان مشخص کرد. به عنوان مثال در استان کرمان، آنغوزه در محدوده ارتفاعی 1800 تا 3000 متر از سطح دریا رویش دارد.
تاثیر ارتفاع از سطح دریا بر دما و بارندگی به عرض جغرافیایی (فاصله از خط استوا) و همچنین نزدیکی به دریا بستگی دارد. مثلا شهر کرمان ارتفاعی برابر با 1750 متر از سطح دریا دارد، در حالی که ارتفاع متوسط شهر تهران 1300 متر از سطح دریاست اما دمای شهر تهران خنک تر از کرمان است.
می توان بر روی یک عرض جغرافیایی خاص محدوده ارتفاعی برای کشت آنغوزه تعیین کرد.
از نظر تعیین ارتفاع مناسب برای کشت آنغوزه بهتر است به نکات توضیح داده شده در مورد میزان بارندگی و دما دقت گردد.
روش کاشت آنغوزه
روش کاشت معمول آنغوزه از طریق بذر است.
در این روش بذرها را در مهر تا آبان به روش کپه ای (در هر کپه 4 تا 5 بذر) و یا بذرپاشی (سپس کشیدن شن کش بر روی آنها) در عمق نیم تا یک سانتی متری خاک می کارند. در این روش نیاز سرمایی بذرها با سرمای محیط برطرف می گردد.
معمولا پس از سبز شدن بذرهای هر کپه نیازی به تنک کردن نیست.
اگر به صورت کپه ای و در شرایط زراعی کشت می کنید، روی بذرها مقداری ماسه بادی شیرین بریزید. در این حالت عمق کاشت بذر می تواند 2 سانتی متر باشد.
برای هر هکتار زمین در روش کپه ای 2 کیلو و برای بذرپاشی ده کیلوگرم بذر در هر هکتار نیاز است.
در روش بذرپاشی می توان با یک شن کش بذرها را زیر خاک کرد. برخی افراد دامها روی بذرها می برند تا پای آنها برخی بذرها را داخل خاک نماید که این روش چندان مطمئن نیست.
وزن هزار دانه بذر 11 تا 15 گرم و در هر کیلوگرم حدود 70 هزار عدد بذر وجود دارد.
در صورت کشت زراعی متراکم در نهایت یک بوته در هر متر مربع باشد، کافی است ولی تا 15 هزار بوته در هکتار می توان کشت کرد.
بذر آنغوزه به شدت به سله بستن خاک و عمق بالای کاشت حساس است.
عادت سبز شدن بذر آنغوزه به صورت هیپوژه است، یعنی پوسته بذر بعد از جوانه زنی از خاک خارج می شود. به همین دلیل به عمق کاشت حساس است.
در کدام شیب بذرها را کشت کنیم
در برخی مناطق آنغوزه به صورت خودرو در دشتها می روید.
در رویشگاههای طبیعی این گیاه را معمولا یا در شیب شمالی و یا جنوبی داریم. البته ممکن است حداکثر تا ده درصد در شیب مخالف هم سبز شود.
ممکن است در شیب های شمالی، شرقی و غربی با هم و یا جنوبی، شرقی و غربی با هم دیده شوند ولی معمولا در شیب شمالی و جنوبی با هم سبز نمی شوند مگر اینکه کوه ارتفاع یا شیب کمی داشته باشد.
انتخاب شیب کاشت به میزان بارندگی و دمای محیط بستگی دارد. در مناطق با بارندگی کمتر و دمای گرمتر بذرها را در شیب شمالی و غربی و در بارندگی بالاتر و دمای خنک تر بذرها را در شیب های جنوبی و شرقی کشت نمائید. البته از روی تراکم و نوع گیاهان منطقه می توان شیب مناسب را تعیین کرد.
باید در شیبی کشت کنید که تمام برف های آن شیب اواخر بهمن ذوب شده باشند.
تاثیر بارش برف بر سبز شدن بذرهای آنغوزه
اگر در منطقه کشت بذرها، بارش برف وجود داشته باشد و مخصوصا در ماه های دی و بهمن بر روی بذرهای کاشته شده حداقل پانزده سانتی متر برف ببارد، بذرها حتما سبز خواهند شد. این موضوع برای سبز شدن بذرهای آنغوزه حیاتی تر می باشد.
دلیل اثر مثبت بارش برف بر سبز شدن بذرها این است که مدت زمان طولانی زمین مرطوب خواهد ماند و دمای زیر برف نیز حدود 4 تا 5 درجه سلسیوس خواهد بود و رکود بذرها برطرف می گردد.
کود دهی آنغوزه
آنغوزه گیاهی کم توقع است و به کود دهی خاصی مخصوصا در شرایط کشت در مراتع نیاز ندارد.
آنغوزه تقریبا به دادن کودهای ریزمغذی (کم مصرف) نیازی ندارد.
در صورت کاشت در شرایط زراعی، برای افزایش رشد آن می توان 50 کیلوگرم در هکتار کود فسفر (مانند سوپر فسفات تریبل) قبل از کاشت با شخم زدن در عمق 20 سانتی متری خاک قرار داد. افزایش زیاد فسفر خاک باعث غیر فعال شدن عناصر میکرو می شود.
60 کیلوگرم در هکتار کود ازته (مانند نیترات آمونیم، سولفات آمونیم یا اوره) در اوایل فروردین به گیاهان داده شود و بلافاصله آبیاری گردد.
60 کیلوگرم کود پتاسه در آبیاری بعد از دادن کود ازته به گیاهان داده شود.
شیرابه آنغوزه در برگها ساخته می شود و سپس به ریشه انتقال می یابد. بنابراین داشتن برگهای بزرگ و شاداب برای افزایش عملکرد شیرابه ضروری است.
نکات مهم در کشت آنغوزه
1- در جاهایی آن را کشت کنید که در طول فصل زمستان (مخصوصا اواسط دی تا اواخر بهمن) خاک حداقل رطوبت کمی داشته باشد و کامل خشک نشود.
2- حداقل صد میلیمتر بارندگی در فصل های زمستان و بهار وجود داشته باشد.
3- طول عمر بذرهای آنغوزه در شرایط نگهداری در انبار با دمای محیط سه سال است و در سال چهارم بذرها خواهند مرد مگر اینکه دمای انبار پائین باشد.
4- بهترین بذرها برای کشت، بذرهای همان منطقه می باشند. البته در صورت عدم وجود بذر همان ناحیه می توانید از بذور سایر مناطق استفاده کنید ولی سعی کنید شرایط آب و هوایی آنجا به محل کاشت شما شبیه باشد.
5- بهترین جوانه زنی را بذرهای یکساله و دوساله دارند دارند. (کاشت بذرهای یکساله توصیه می شود).
6- بذرها را بلافاصله بعد از تهیه در کف انباری با تهویه مناسب با ضخامت کم پهن کنید تا در حد امکان اسانس آنها تبخیر گردد.
7- سعی کنید بذرها را در مهرماه کشت کنید تا رکود آنها استفاده برطرف گردد.
8- یکی از مهمترین عوامل در سبز نشدن بذرها خشک شدن کامل آنها در بهمن ماه است. اگر در این ماه بذرهای کاشته شده مرطوب بمانند و سایر شرایط مانند عمق کاشت رعایت گردند، حتما سبز خواهند شد.
9- توصیه می گردد در دو سال اول بعد از کاشت، زمین در فصل بهار توسط دام ها چرا نگردد.
10- زمانی رشد گیاهان مطلوب است که سه ماه و نیم رشد رویش داشته باشند و سپس برگها زرد و خشک گردند. در صورت برخورد به خشکی، برگها خیلی زودتر زرد و خشک می شوند.
11- یک شاخص برای تعیین مکان مناسب برای کاشت گیاه آنغوزه در مراتع وجود بوته های درمنه در آنجاست.
12- اگر در مرتع میزان بارندگی کم است، می توان با کشت بذرها در قسمتهای پائین صخره های بزرگ، از آب بارندگی استفاده بیشتری برد و شانس سبز شدن بذرها را افزایش داد.
13- آنغوزه به شرایط غرقابی حساس است.
14- کاشت در بین ردیف های درختان در صورتی مجاز است که آب آبیاری درختان در تابستان به ریشه های آنغوزه نرسد و درختان بر روی گیاهان آنغوزه سایه اندازی نداشته باشند.
برداشت آنغوزه
برداشت آنغوزه بسته به شرایط دمایی و میزان بارندگی منطقه از اواسط اردیبهشت تا اواسط خرداد در زمانی که برگهای گیاه شروع به زرد شدن می کنند، انجام می شود. در این مرحله برگهای گیاه آنغوزه را به سمت مرکز بوته خم کرده و سنگی به وزن چند کیلو روی آنها می گذارند. این کار برای این انجام می شود تا برگهای بوته پس از خشک شدن، از محله طوقه جدا نشده و جای بوته برای انجام مراحل بعد گم نشود. این مرحله 4 تا پنج روز طول می کشد و هر کارگر در هر روز 800 تا 1000 بوته را می پیچاند. هر کارگر ماهر که روزی ده ساعت کار می کند به حدود 4000 بوته برای تیغ زنی نیاز دارد.
در این مرحله با تیشه مخصوص، گودالی به مرکزیت ریشه و به عمق تقریبی 20 و به قطر 40 سانتیمتر حفر می شود. کلاهکی که در راس ریشه قرار دارد را جدا کرده و بر روی ریشه خاک می ریزند. این کار را برای تمام بوته های بالغ مرتع انجام می دهند. انجام این مرحله 20 روز طول می کشد و هر کارگر در هر روز تقریبا 200 بوته را می کشد.
در این مرحله هر چهار روز یکبار شیرابه جمع شده بر روی ریشه را جمع آوری کرده و آنها را داخل ظرف مخصوصی به نام دلی می ریزند و سپس راس ریشه را با کارد مخصوص تیغ زنی آنغوزه، به صورت عرضی برش می دهند.
