شیرین بیان و کاربردهای شیرین بیان
شیرین بیان گیاهی شورپسند بوده و پتانسیل شورزدایی دارد. از سوی دیگر، این محصول از محصولات کم آب بر با بهره بالاست که تنها در سال اول کشت باید آبیاری شود. همچنین ریشه این گیاه به صورت خشک شده یا عصاره، یکی از مهمترین اقلام صادراتی کشور در بخش گیاهان دارویی است.
پودر خشک عصاره شیرین بیان نیز به صورت گسترده در سطح جهان تجارت می شود. اما در حال حاضر این گیاه، از طبیعت جمع آوری شده و به تدریج از میزان آن در طبیعت کاسته شده، بنابراین به سبب آنکه ایران یکی از مناطق طبیعی و مستعد برای رشد و تکثیر این گیاه به شمار رفته، می توان با کاشت اصولی این گیاه در بخش های مختلف ایران مخصوصاً در نواحی خشک و بیابانی که با پدیده شور شدن زمین های کشاورزی و محدودیت کاشت و تولید محصولات در این مناطق روبرو هستند، به تولید صنعتی و احیاء اراضی و حفظ منابع طبیعی در این نقاط پرداخته شود.
ریشه شیرین بیان
ریشه شیرین بیان حاوی ترکیبات متعددی از خانواده های تریترپن، ساپونین، فلاونویید، ایزوفلاونویید، هیدروکسی کومارین، استرول و به مقدار جزیی اسانس است.
مهمترین شاخص در تعیین کیفیت ریشه شیرین بیان درصد اسیدگلیسیریزیک است .اسیدگلیسریزیک با فرمول ( C42H62O16 ) که یکی از مهمترین ترکیبات فعال در ریشه این گیاه است، به صورت پودر کریستالی سفید رنگ بوده و 50 مرتبه از شکر شیرین تر است. این ماده دارای خاصیت ضدالتهابی و خلط آوری ( اکسپکتورانت) است.
ادوات برداشت شیرین بیان
برداشت در سطوح کوچک با استفاده از بیل و در سطوح وسیع توسط ماشین های مخصوص یا به وسیله شخم زدن با گاوآهن انجام می شود. از جمله دستگاه های دیگر برداشت شیرین بیان می توان به موارد زیر اشاره کرد:
الف- دستگاهی که برای برداشت ترب کوهی توسعه یافته است و می تواند با تغییراتی جهت برداشت ریشه شیرین بیان نیز مورد استفاده قرار گیرد.
ب- استفاده از دستگاه برداشت سیب زمینی به وسیله دو بخش نوسان کننده عمودی آن جهت برداشت ریشه.
ج- برداشت ریشه گیاهان دارویی و معطر به وسیله دو بخش نوسان کننده عمودی دستگاه برداشت سیب زمینی.
د- دستگاه برداشت سیب زمینی و پیاز که برای برداشت ریشه گیاهان دارویی و معطر تغییر داده شده و دو جفت بخش حفاری کننده اضافه شده است.
مصارف دارویی شیرین بیان
از ریشه شیرین بیان در اکثر فارماکوپه ها به عنوان دارو یاد شده است. ریشه و ریزوم این گیاه حدود 4000 سال است که استفاده دارویی دارند و در فارماکوپه کشورهایی نظیر آمریکا، چین و سایر کشورها ثبت شده است. مصریان عهد باستان ازعصاره ریشه شیرین بیان جهت کاهش دادن طعم تلخ داروها و درمان بیماریهای کبد و دستگاه گوارش استفاده می کردند. شیرین بیان که دارای اجزای فعال زیستی خاصی مانند فلاونوئیدها و گلیسیریزین است، خواص دارویی دیگری
همچون خواص آنتی اکسیدانی، ضد ویروسی، ضدعفونی کننده و ضدالتهابی نیز دارد. این گیاه در تولید بسیاری از داروها استفاده می شود.
کاربرد شیرین بیان در کشاورزی
از تفاله های شیرین بیان می توان به عنوان خاکپوش گیاهی جهت حفظ رطوبت و اصلاح فیزیکی بستر کشت گیاهان استفاده کرد. استفاده از پسماند شیرین بیان به علت بهبود ساختمان و جلوگیری از تراکم خاک و حفظ آب ثقلی باعث ایجاد محیطی مناسب جهت رشد گیاه گشته و آب قابل دسترس بیشتری را در اختیار گیاه قرار می دهد. گزارش شده است کمپوست حاصل از پسماند شیرین بیان به میزان 40 درصد وزن خاک در خیار گلخانه ای توانسته خسارت ناشی
از تنش رطوبتی را کنترل و جبران کند. همچنین استفاده از ضایعات شیرین بیان یکی از روش هایی است که باعث کاهش شوری خاک می شود. این گیاه توانایی نمک زدایی خاک های شور را داشته و از این گیاه به عنوان شیرین کننده خاک یاد می شود. هم چنان که در پژوهشی میزان هدایت الکتریکی خاک در ازای استفاده کاربرد تفاله شیرین بیان به میزان صفر، 10 ، 20 ، 30 تن در هکتار، به ترتیب 83 / 15 ، 01 / 15 ، 71 / 12 ، 01 / 13 دسی زیمنس بر متر گزارش شد. از تفاله شیرین بیان می توان به عنوان منبع مناسبی برای تهیه کمپوست نیز استفاده کرد.
نتایج یک تحقیق نشان داد که خصوصیات فیزیکی کمپوست شیرین بیان با مواد غذایی بالاتر و شوری نسبتاً کمتر قابل مقایسه با کوکوپیت است.
کاربرد شیرین بیان در دامپروری
به طور کلی گیاهان شورپسند دارای تولید علوفه بالا و ارزش غذایی نسبتاً خوبی هستند که با مدیریت صحیح می توانند نقش مهمی در تأمین علوفه دام سبک (گوسفند و بز) و سنگین (شتر) به خصوص در فصول پاییز و زمستان ایفا کنند. در استان اردبیل برگهای دو واریته glanduliferaf و glabra از جنس Glycyrrhiza glabra به تغذیه دام های این منطقه می رسد. از تفاله شیرین بیان به علت ارزش غذایی بالای آن نیز به عنوان خوراک دام استفاده می شود. میزان ترکیبات شیمیایی تفاله شیرین بیان 4/ 91 درصد ماده خشک، 4/ 4 مگاکالری در
کیلوگرم ماده خشک انرژی خام، شامل 50 / 8 درصد پروتئین خام، 7/ 0 درصد چربی خام، 4/ 9 درصد خاکستر، 38 درصد فیبرخام، 87 / 0 درصد کلسیم، 23/ 0 درصد فسفر گزارش شده است
کاربرد شیرین بیان در صنایع غذایی
شیرین بیان در صنایع غذایی مانند صنایع نوشاب هسازی، تولید محصولات غذایی پخت هشده، صم غهای جویدنی ( آدامس ) و شیرین یسازی کاربرد دارد. کاربرد اصلی این گیاه، شیرین کردن طعم فرآورده های غذایی است. شیرینی گلیسریزین موجود در ریشه این گیاه 30 تا 50 برابر و در برخی موارد تا 100 برابر ساکارز گزارش شده است. اسید گلیسیریزیک دارای این ویژگی است که طعم آن در دهان به مدت طولانی باقی مانده و شیرینی آن به تدریج احساس می شود.
این ویژگی ها موجب شده است که به عنوان شیرین کنند ه ای مجاز با کالری پایین و تشدیدکننده طعم بدون مشارکت در ایجاد بیماری ها و عوارضی چون دیابت، پوسیدگی دندان، در صنایع غذایی کاربرد یابد. از این گیاه در کشورهای غربی به عنوان طعم دهنده تنقلات و شیرینی ها استفاده می شود.
کاربرد شیرین بیان در صنعت
پس از عصاره گیری صنعتی ریشه این گیاه و استخراج مواد موجود در آن، تفال های لیگنوسلولزی باقی می ماند که غالباً دور ریخته می شود و مصرف دیگری برای آن پیش بینی نشده است. از تفاله های شیرین بیان می توان برای تولید محصولاتی با ارزش افزوده بالاتر نظیر بیواتانول استفاده کرد. بیواتانول کاربردهای متعدد و متنوعی دارد که کاربرد آن به عنوان جایگزین سوخت های فسیلی ( بیواتانول سوختی ) تنها یکی از این کاربردها به حساب می آید.
