مرزنجوش و تولید مرزنجوش
هدف از تولید مرزنجوش، برداشت سرشاخه های اندام های رویشی (برگ و گل) است که از آن ها اسانس و مواد مؤثر دیگری مانند تیمول، فلاونویید، موسیلاژ، ترپن ها و روغن به دست می آید. مرزنجوش بیش تر در کشورهای اروپایی تولید می شود. برای مثال میزان تولید کلی مرزنجوش در فرانسه 500-350تن، در آلمان 600تن، در انگلستان 150تن، و در هلند 150تن است.
در کشور نیز تولید مرزنجوش عمدتاً در استان های اصفهان، خراسان رضوی، فارس و یزد است. برای نمونه تولید مرزنجوش وحشی در استان یزد در سال 94در حدود 85تن در 43هکتار (تقریباً دو تن در هکتار) بود، که بالاترین میزان تولید مرزنجوش در این استان مربوط به شهرستان اشکذر (خضرآباد) است و در مناطق کوهپایهای روستاهای درب رز، کذاب، زربند، مرزانک، دربحص، تقویه، شرب العین و قوام آباد به صورت زراعی کاشت می شوند. مرزنجوش به خاطر شرایط خاص آب وهوایی، کمبود شدید آب و در راستای تغییر الگوی کشت در بیش تر شهرستان استان یزد مورد توجه قرارگرفته است.
روش تکثیر و زمان کشت مرزنجوش
تکثیر مرزنجوش از طریق زایشی و رویشی صورت می گیرد. زمان مناسب برای کاشت مستقیم بذر در زمین، نیمه دوم اسفندماه است. کاشت بذر به دو صورت مستقیم و غیرمستقیم انجام می شود. در کاشت مستقیم بذرها به صورت ردیفی در سطوح وسیعی از زمین اصلی کاشته میشوند. در کاشت غیرمستقیم ابتدا بذور در خزانه، زیر پلاستیک کشت میشود و پس از 8 تا10 روز بذرها سبز میشوند. مقدار آبیاری و زمان آن باید با دقت کامل انجام شود. وقتی نشاها به 6 تا 8 سانتی متر رسیدند آن ها را به زمین اصلی منتقل می کنند.
تکثیر رویشی مرزنجوش به روش تقسیم بوته انجام می گیرد. اواخر بهار بوته های سالم 2 تا 3 ساله را از خاک خارج می کنند. هر بوته را به 8 تا 10قطعه تقسیم می کنند.
فاصله ردیف های کاشت بین 50تا 60سانتی متر و فاصله دو بوته روی ردیف کاشت بین 20تا 25سانتی متر است. مرزنجوش وحشی را بسته به منطقه، می توان از اوایل فروردین تا اواخر خردادماه در زمین اصلی کاشت.
آبیاری مرزنجوش
برای کاشت مرزنجوش بستانی آماده کردن خاک در فصول پاییز و بهار ضروری است. آبیاری به موقع و منظم گیاهان در زمین اصلی و در خزانه، نقش بسزایی در افزایش عملکرد دارد. پس از بارندگی یا آبیاری، باید خاک بین ردیف ها و گیاهان را به منظور سهولت در تهویه، برگردان کرد. معمولا در طول رویش مرزنجوش، باید 4 تا 5 بار این کار را تکرار کرد. به طورکلی عمل تهویه را 10 تا 20روز پس از انتقال نشاها به زمین اصلی یا چند روز پس از رویش بذرها در زمین دائمی می توان آغاز کرد. آبیاری با مقدار محصول رابطه مستقیم دارد. آبیاری گیاهان در مرحله ساقه دهی، گلدهی و همچنین پس از اولین برداشت، بهترین تأثیر را بر افزایش عملکرد آن ها دارد.
مبارزه با علف های هرز مرزنجوش
مهم ترین مسئله در کشت مرزنجوش، مبارزه با علف های هرز و نگهداری از زمین است. رشد مرزنجوش در سال اول رویش بسیار کند است و علف های هرز بدون رقابت و بسرعت توسعه می یابند، ازاین رو کنترل علف های هرز قبل از کاشت و تهیه بستر عاری از علف های هرز ضرورت دارد به این دلیل باید از زمین هایی که هیچ گونه علف هرزی ندارند، برای کشت استفاده کرد. در اوایل دوره رشد هم باید حداقل 2بار علف های هرز را وجین کرد. از اواسط اردیبهشت باید زمین را چندین بار دیسک یا چنگک ماشینی زد، در طول رویش مبارزه مکانیکی و شیمیایی علیه علف های هرز ضرورت دارد. قبل از انتقال نشاها به زمین اصلی از علف کش مرکازین و رونستار استفاده می کنند.
مبارزه با آفات و بیماری های مرزنجوش
مرزنجوش بستانی ممکن است در طول رویش مورد حمله بعضی آفات یا عوامل بیماری زا قرار گیرد. عامل بیماری لکه برگ یا ساقه قارچ آلترناریا است و در صورت گسترش باعث نابودی محصول میشود. برای مبارزه با بیماریهای قارچی از سموم کوپروسان و دتیان استفاده می کنند.
تناوب زراعی مرزنجوش
تناوب کشت مرزنجوش با خانواده بقولات و گیاهان وجینی است. ازآنجایی که مرزنجوش 5 تا 6 سال در یک محل می ماند، تناوب کشت با گیاهان مناسب و همچنین انتخاب مکانی مناسب ازنظر نوع خاک برای مرزنجوش ضرورت دارد. 3 تا 4 سال پس از برداشت مرزنجوش باید نسبت به کشت آن در همان زمین اقدام کرد.
تناوب کاشت مرزنجوش بستانی با گیاهانی مناسب است که نه تنها سبب گسترش علف های هرز نشوند، بلکه در افزایش مواد غذایی خاک نیز مؤثر باشند. بهتر است مرزنجوش با گیاهانی به تناوب کشت شود که دوره رویشی کوتاهی داشته باشند تا پس از برداشت آن ها و انجام شخم، زمین برای مدتی به صورت آیش باقی بماند. مرزنجوش نسبت به کشت مداوم در یک زمین بسیار حساس است و تکرار کشت آن در یک زمین باید پس از 2 تا 3 سال انجام پذیرد.
خواص درمانی مرزنجوش
اسانس ها و دیگر مواد مؤثر گیاهان دارویی زمینههای مناسبی برای تولیدات و بهره برداری دارند و در ارتقاء ارزش افزوده حاصله از کشت گیاهان دارویی دارای اهمیت بهسزایی هستند. مواد مؤثرگیاهان دارویی از جمله مواد لازم در صنایع دارویی، غذایی و آرایشی و بهداشتی هستند. مرزنجوش در حکم یک گیاه مهم ادویه ای، اسانس دار و پرارزش، از عهد باستان مطرح بوده است. خواص و مصارف دارویی متعددی برای مرزنجوش عنوان شده است که ازجمله آن ها می توان به نقش اسانس و مواد مؤثر مرزنجوش به منظور معده درد، ضد باکتری، درمان لوسمی، سوءهاضمه، قولنج، تسکین سرفه، درمان ناراحتی های تنفسی و مشکلاتی نظیر سرفه، التهاب غشای مخاطی برونش ها و به عنوان یک خلط آور در سرماخوردگی و آنفولانزا، تقویت معده و اشتهاآور، ضد تشنج، ضد نفخ و ضدعفونی کننده آن نام برد. از روغن های رقیق شده آن به طور موضعی در بهداشت دهان، گرفتگی بینی، زخم و خارش های پوستی استفاده می شود. اسانس روغنی مرزنجوش در رایحه درمانی و آرماتراپی نیز استفاده زیادی دارد. در طب سنتی به منظور قاعدگی های دردآور، روماتیسم مفاصل، نارسایی سیستم ادراری و معرق مصرف می شود. مرزنجوش ازجمله گیاهان خوشبو است و در صابون سازی به منظور معطر ساختن صابون و عطرسازی استفاده می کنند. برگ آن را پس از خشک کردن پودر کرده و برای معطر ساختن غذا و تهیه سوسیس مصرف می کنند.
