تمشک raspberry
تمشک (raspberry) به طور طبیعی در جنگلها و بیشه زارها رشد میکند و پراکنش طبیعی این گیاه مناطق آمریکای شمالی، اروپا و آسیا میباشند. در ایران ارتفاعات استان گیلان، آذربایجان، خراسان، لرستان، مازندران و گرگان مناطق رشد این گیاه میباشد.
ردهبندی و مشخصات گیاهشناسی تمشک raspberry
تمشک متعلق به تیره گلسرخیان (Rosaceae) ، جنس تمشک (Rubus) بوده و دو گونه تجاری آن شامل تمشک قرمز (R. idaeus) و تمشک سیاه (R. accidentalis) میباشد. در ضمن توت سیاه نیز شامل جنس تمشک می باشد.
مشخصات بوته و شاخه تمشک raspberry
بوتههای تمشک شاخههای خاردار دارند و این خارها زاییدههای اپیدرمی بوده و در اصل کرکهای چوبی شده میباشند. شاخههای تمشک با قلاب کردن خارها به سهولت میتوانند از قیمهای اطراف خود به طرف بالا رشد کنند. برخی ارقام تمشک شاخههای بدون خار دارند که در اثر شیمر فراپوش حاصل شده و در قسمت اپیدرم این نوع ارقام در اثر جهش، خار به وجود نمیآید. اگر این نوع تمشکها توسط قلمه ازدیاد داده شوند، تمشکهای بدون خار حاصل میگردند و در صورت ازدیاد تمشکهای بدون خار توسط قلمه ریشه و بذر، دوباره تمشکهای خاردار به وجود میآیند. شاخههای تمشک قرمز معمولاً به صورت عمودی رشد میکنند اما شاخههای تمشک سیاه در اواخر تابستان حالت خمیده به خود میگیرند.
مشخصات برگ های تمشک raspberry
برگهای تمشک، مرکب شانهای بوده و هر برگ از 5-3 برگچه بزرگ بیضی شکل تشکیل شده و به طور متناوب بر روی گرههای شاخه قرار میگیرند. رگبرگهای ارقام قرمز حاوی خار و ارقام سیاه بدون خار میباشد.
مشخصات گل و میوه تمشک raspberry
تمشک حاوی 5 کاسبرگ، 5 گلبرگ سفید تا صورتی، پرچم زیاد مادگی دارای برچههای متعدد (70 الی 100) عدد بوده و بر روی یک نهنج محدب قرار میگیرند. تمشک قرمز دارای گلآذین گرزن و تمشک سیاه گلآذین خوشهای ساده دارد و کاسبرگهای تمشک بادوام بوده و تا رسیدن میوه در اطراف آن باقی میمانند. گاهی اوقات گلها به صورت منفرد بر روی شاخه ظاهر میشوند. زمان تمایز گلها شهریور تا آذر ماه بوده و جوانههای بارور در جانب شاخههای یکساله تشکیل شده و زمان شکوفایی گلها خرداد تا تیر ماه میباشد. میوههای تمشک از نوع مجتمع بوده و هر برچه بعد از گردهافشانی و لقاح میوههای کوچک به نام شفتک حاصل میکند که همه آنها بر روی نهنج محدب قرار میگیرند. میوههای تمشک قرمز، مخروطی بوده و در برخی از ارقام تمشک قرمز روی شفتکها کرکهای ترشحی موجود میباشد. میوههای تمشک سیاه، گرد و کوچک میباشد. تمشک ریشههای متراکم حاصل میکند. و شامل ریشه عمیق با رشد طولی زیاد و ریشههای افشان که رشد آنها کمتر بوده و در نزدیک سطح خاک قرار میگیرند.
مشخصات ریشه تمشک raspberry
نفوذ ریشهها تا 175 سانتی متری خاک ادامه مییابد. در حدود 70 درصد از ریشهها در عمق 25 سانتی متری خاک و 20 درصد ریشهها در عمق 50 سانتی متری خاک مستقر میباشند. در حدود 11 درصد ریشهها در عمق 120 سانتی متری خاک قرار میگیرند. ریشهها بلافاصله قبل از شروع رشد شاخهها در اوایل بهار فعال گردیده و تا اواخر پاییز به رشد خود ادامه میدهند. بیشترین سرعت رشد شاخهها در اواسط تابستان در صورت وجود آب کافی انجام میگیرد. در طی زمستان جوانههای رویشی موجود بر روی ریشه ها همانند جوانههای شاخهها دوره رکود سپری میکنند و در اوایل بهار فعال میشوند.
تاثیر شرایط محیطی در رشد و نمو تمشک raspberry
تاثیر دما و طول روز در رشد تمشک raspberry
تمایز گل در تمشک قرمز تحت تاثیر دما و طول روز قرار میگیرد. بوتههایی که تحت معرض دمای کمتر از 16 درجه سانتی گراد قرار میگیرند در روزهای کوتاه و یا روزهای بلند، گل حاصل نمیکنند. در دمای 13 درجه سانتی گراد و شرایط روز کوتاه، گل تشکیل میشود و توسعه مییابد. اما در شرایط روز بلند، گل تشکیل نمیشود. در دمای 10 درجه سانتی گراد گلها در شرایط روز کوتاه و یا روز بلند تشکیل میشوند. شاخههای جوان تشکیل شده در اواخر تابستان از پاجوشهای ریشه بدون توجه به دما و طول روز تا سال آتی در حالت رویشی باقی میمانند. در دمای 21 درجه سانتی گراد و شرایط روز کوتاه و یا روز بلند، شاخهها به رشدرویشی ادامه میدهند. برخی از ارقام تمشک که میوه های آنها در پاییز میرسد، روز بی تفاوت میباشند. در شرایط خنک توسعه طرح اولیه گل تسریع مییابد و گل انگیزی تحت تاثیر دمای محیط قرار نمیگیرد. تمشک قرمز به هوای نسبتا خنک تابستان و زمستان ملایم نیاز دارد. این نوع تمشکها در آمریکای جنوبی، کانادا، انگلستان، زلاندنو، استرالیا، روسیه و شیلی رشد میکنند و در مناطق جنوبی نیاز سرمایی آنها بر طرف نمیگردد. تمشکهای قرمز مقاوم به سرما میباشند. مقاومت تمشکهای سیاه به سرما کمتر بوده و سرمای شدید زمستان در برخی مناطق، کشت این گیاه را محدود میکند.
استراحت و مقاومت به سرما در تمشک raspberry
همزمان با کوتاه شدن روزها و کاهش دما، بوتههای تمشک وارد دوره استراحت میگردد. در دوره استراحت، دمای زیاد و یا افزایش طول روز موجب ضعف جوانهها میگردد. دوره استراحت تمشک طولانی بوده و معمولا در بهمن ماه به اتمام میرسد. طبق نتایج بهدست آمده جوانههای تمشک برای اتمام دوره استراحت خود به 1600-1000 ساعت سرمای زیر 7 درجه سانتی گراد نیاز دارند. در طی دوره استراحت، شاخههای تمشک به سرما مقاوم میباشند. ارقام مقاوم به سرما، دوره استراحت خود را زودتر شروع کرده و نسبت به ارقام حساس به سرما، استراحت خود را دیرتر به اتمام میرسانند. دوره کوتاه گرما در طی زمستان موجب شکسته شدن استراحت جوانه ها و کاهش مقاومت بوتههای تمشک به سرما میگردد. قسمت بالای شاخهها به افزایش دما در طی زمستان زودتر از قسمتهای پایین شاخه عکس العمل نشان میدهند و بیشتر تحت معرض آسیب سرما قرار میگیرند. ارقام مقاوم به سرما میتوانند تا سرمای 30- درجه سانتی گراد را تحمل کنند. علائم خسارت ناشی از سرما به صورت از بین رفتن جوانههای قسمت بالای شاخه ویا تولید شاخههای ضعیف در سال آتی و از بین رفتن آنها در اثر تنش گرمای تابستان و یا در صورت باردهی میوههای کوچک و خرد شونده ظاهر میگردد. در صورت وجود سرمای دیر رس بهاره، شاخههای جانبی اولیه از بین میروند. شاخههایی که در اواخر فصل رشد حاصل میشوند به دلیل عدم فرصت کافی برای خشبی شدن آنها در اثر سرمای زمستان از بین میروند.
خاک مناسب برای کاشت و رشد تمشک raspberry
ریشههای تمشک به خاکهای غرقاب و زهکشی نشده حساس بوده و از بین میروند. گرچه تمشک در خاکهای فقیر و خشک نیز قادر به رشد میباشد، اما خاکهای غنی از مواد غذایی و زهکشی شده برای این گیاه مناسب بوده و موجب افزایش عملکرد میگردد. خاکهایی که بافت لومی شنی دارند و اسیدیته آنها 6/7-6 میباشد، برای پرورش تمشک مناسب است. خاکهای شنی در صورت آبیاری منظم و کود دهی کافی میتواند برای پرورش تمشک مود استفاده قرار گیرند.
