گلرنگ و آشنایی با گیاه گلرنگ
گلرنگ (Carthamus tinctorius L.) با نام انگلیسی Safflowerیکی از گیاهان تیره آستراسه (Asteraceae) است، که در ایران با نامهای کافشه، کاجیره، کاژیره، کاخلی، چورک گلی و زردلاله نیز معروف است. گلرنگ از گیاهان بومی ایران بوده و توانایی بسیار زیادی برای رشد در شرایط مختلف از جمله آب و هوای گرم و خشک دارد. وجود تیپهای مختلف وحشی که در سراسر کشور پراکندهاند نشان از سازگاری بالای این گیاه روغنی با آب و هوای کشور ما دارد .
گلرنگ
گلرنگ گیاهی است یکساله، علفی، پر شاخ و برگ و اکثراً خاردار که ارتفاع آن از ٣٠تا ٢٢٠سانتیمتر تغییر میکند. گلهای گلرنگ از طیف سفید تا قرمز متغیر است . دانههای گیاه گلرنگ شبیه دانههای آفتابگردان ولی سفید و کوچکتر است. هرچند دانهها در برخی ژنوتیپها قهوهای با پوست سیاه و سفید هستند. گلرنگ ریشه عمودی کاملاً مشخص و غالباً گوشتی دارد و معمولاً ریشههای جانبی نازک متعددی تولید میکند. ریشه عمودی در خاکهای مناسب تا عمق ٣متر نفوذ میکند و قادر است رطوبت و مواد غذایی را از اعماق خاک جذب کند. ٢٥گونه مختلف از این گیاه از اسپانیا تا شمال آفریقا و غرب آسیا تا هندوستان پراکنده شدهاند.
کاربردهای گلرنگ
گیاه گلرنگ یک گیاه چند منظوره است که مصارف زیادی مثل کاربرد روغن در پخت و پز، تغذیه پرندگان از دانهها و رنگ طبیعی خوراکی با استفاده از گلچهها دارد. استفاده از رنگ استخراج شده از گلرنگ در صنعت نساجی، بهویژه در صنایع فرشبافی در شرق اروپا، خاورمیانه، شبه قاره هند و چین بسیار رایج بوده است. علاوه بر این، گلهای گلرنگ در بسیاری از موارد برای مقاصد دارویی نیز به کار میرود. امروزه توجه ویژهای به گیاه گلرنگ از نظر تولید علوفه با کیفیت در مناطق خشک و نیمه خشک دنیا نظیر ایتالیا، فلسطین و دشتهای بزرگ آمریکا شده است. مطالعات مختلف کاربردهای گلرنگ را برای صنایع غذایی و غیرغذایی تأیید میکند و چشم اندازهای زیادی را برای تولید علوفه گلرنگ در مناطق نیمه خشک نشان میدهد. همچنین معرفی ارقام زمستانه گلرنگ با اسید اولئیک زیاد در سیستم تناوبی کشاورزان مناطق نیمه خشک مدیترانهای به عنوان یک فرصت قابل توجه به حساب میآید که نشان دهنده چند منظوره بودن این دانه روغنی برای تولید روغن و پروتئین است.
سطح زیر کشت گلرنگ و میزان تولید گلرنگ
کشورهای تولیدکننده گلرنگ
در گذشته، گلرنگ بهصورت سنتی در محدودهای بین کشورهای چین تا سواحل مدیترانه و همچنین سواحل نیل تا اتیوپی کشت میشد، ولی در حال حاضر در کشورهای قزاقستان، روسیه، ایالات متحده آمریکا، مکزیک، اتیوپی، استرالیا، آرژانتین، ازبکستان، چین، پاکستان، اسپانیا، ترکیه، کانادا، ایران و فلسطین در سطوح محدودی کشت میشود.تولید و سطح زیر کشت گلرنگ در دنیا، نوسانات زیادی در سالهای گذشته داشته است، بهطوری که در سال 2007هندوستان و بهدنبال آن مکزیک، آرژانتین، قزاقستان و آمریکا، بیشترین تولید و سطح زیر کشت جهانی گلرنگ را دارا بودند اما در سال ٢٠٢٠قزاقستان به تنهایی بیش از 7/34درصد از کل تولید گلرنگ دنیا را به خود اختصاص داده است و پس از آن کشورهای روسیه، مکزیک، آمریکا، هند، آرژانتین و تانزانیا از جمله مهمترین کشورهای تولید کننده این گیاه محسوب میشوند. در سال ٢٠٢٠سطح زیر کشت، میزان تولید و میانگین عملکرد دانه گلرنگ در جهان به ترتیب ٨١٧هزار هکتار، ٦٥٣هزار تن و 6/799کیلوگرم در هکتار بوده است.
تاریخچه کشت گلرنگ در ایران
کشت گلرنگ بهعنوان یک دانه روغنی از سال ١٣٤٧با سطح ١٤٧هکتار در کشور آغار شد و روند سطح زیر کشت و تولید آن از سال ١٣٨١تا ١٣٩٥تغییرات زیادی نداشته است اما در سال ١٣٩٦رشدی حدود 5/2برابری داشته و در سال ١٣٩٨بیشترین سطح و تولید این محصول ثبت گردید. نوسانات کشت گلرنگ در کشور زیاد بوده و بهطور عمده ناشی از مسایل مدیریتی، قیمت دانه و گلچه و میزان بذر موجود برای کشت بوده است. تحقیقات روی این گیاه روغنی نیز براساس دستیابی به ارقام پرمحصول، پرروغن، بی خار و متحمل به خشکی و سرما در حال گسترش است. بر اساس برنامه ریزی صورت گرفته قرار است در افق ١٤٠٤سطح زیر کشت به ٤٠هزار هکتار نیز برسد (اداره کل پنبه، دانههای روغنی و گیاهان صنعتی،١٣٩٣)دلیل افزایش کشت گلرنگ در کشور بخصوص در استانهای فارس و اصفهان، خشکسالی سالهای اخیر و شوری زمینهای کشاورزی است. گلرنگ نیز با خصوصیات مطلوب زراعی نظیر تحمل نسبی به شوری خاک و خشکی، تحمل بالا به سرمای زمستانه (تیپ پاییزه)همواره به عنوان یک دانه روغنی باارزش برای کشت در مناطق خشک کشور مورد توجه بوده است.
