بومادران و مواد مؤثره گیاه بومادران
ترکیبات شیمیایی بومادران
بومادران گیاهی است که از گلهای آن اسانس روغنی خوشعطر و فرار به رنگ آبی روشن استخراج میشود. در هر 100گرم گل، 120-100میلیگرم آزولن است. اسانس به روش تقطیر با آب و بخار به دست میآید و مقدار آن 5-3 کیلوگرم در هکتار برآورد شده است. بومادران دارای اینولین و کمی تانن است که در اروپا به عنوان تببر استفاده میشود. حاوی فلاونوئید با خواص ضد اسپاسم، آنتی اکسیدان، ضد سرطان و التهاب، تعدیلکننده سیستم ایمنی بدن و محافظتکنندگی کبد میباشد.
اسانس بومادران
در فارماکوپههای اتریش، مجارستان، لهستان و سوئیس و رومانی موجود است. سرشاخههای گلدار آن مورد استفاده قرار میگیرد. روغن فرار آن حدود 25/0 درصد است. مهمترین ماده موجود در گلها و پیکر رویشی بومادران اسانس است که مهمترین جزء آن (پروکامازولن)است. عمده ترکیبات اسانس بومادران کامفور و سیمن میباشند که این مورد در اقلیمهای مختلف متفاوت 30بسته کار آفرینی تولید بومادران است. از سایر ترکیبات اسانس میتوان به لینالول، 1و 8-سینئول، کاریوفیلن، آلفا پینن، بورنئول، بورنیل استات و سابینن اشاره کرد.گلوکوزیدهای آکیلئین و آکیلتئین موجود در گیاه، موجب انعقاد خون در محل بریدگی و در نتیجه قطع خونریزی میشوند. گل های آن، دارای ماده آزولین بیشتری هستند که خاصیت ضد ورم و ضد درد دارد. ترپنیول و سینئول موجود در آن، خاصیت ضدعفونیکنندگی دارند و ماده کولین در این گیاه، پایینآورنده فشار خون میباشد. تویون (توجون) موجود در اسانس آن، خاصیت حشرهکشی یا دورکنندگی حشرات را دارد. در پیکره این گیاه ترکیبات دیگری نظیر فلاونوئید و اسید آکونی تیک و مقدار کمی تانن و غیره نیز وجود دارد. سایر ترکیبات جدا شده از گیاه عبارتنداز: سزکوئیترپن لاکتونها (آکیلین و آکیلیسین)، فلاونوئیدها (آپیژنین،لوتئولین، کوئرستین و مشتقات O-glycosides-7آنها)، آلکالوئیدها، )، استیلنهای مختلف، کومارینهاbetonicine, stachydrine), (trigonellineتریترپنها، استرولها و اسیدهای گیاهی از جمله سالیسیلیک اسید. لاکتونهای سزکوئیترپن اشتهاآور و مقوی هستند و آچیلین در جلوگیری از خونریزیهای داخلی و خارجی مؤثر است. تعیین مقدار اسانس: 30گرم اندام هوایی گیاه را با mL 500آب داخل بالنی با حجم 1000mLریخته و با سرعت 4-3mLدر دقیقه، به مدت 4ساعت تقطیر کرده و با حلال گزیلن تعیین مقدار میشود.
میزان خاکستر تام: حداکثر ٪10میزان خاکستر تام نامحلول در :HClحداکثر ٪2٫5
میزان رطوبت: در اثر خشک کردن 0٫5gپودر گیاه در ovenبا دمای 100-105به مدت 2ساعت، بیش از ٪12وزن کاهش نیابد.
عملکرد رویشی و مقدار اسانس حاصله: از سال دوم رویش مقدار پیکر رویشی خشکشده بین 1تا 4تن در هکتار است. نسبت پیکر رویشی تازه به خشک 4به 1و نسبت گلهای تازه به خشک 6به 1میباشد. مقدار اسان3 تا 5کیلوگرم در هکتار است که به روش تقطیر با آب و بخار استخراج میشود.
ترکیبات اسانس بومادران
دارای پیشساز پروکامازون است که به ماده آبی رنگ کامازولن تبدیل میشود. مقدار کامازولن با توجه به شرایط اقلیمی و محل رویش متفاوت، بین 20تا30درصد میباشد.
دیگر ترکیبات اسانس بومادران
آلفا-پینن
بتا-پینن
سینئول
لیمونن
استات بورنئول
کامفور
کاربردهای دارویی و صنعتی بومادران
گیاهان دارویی در نگاه نخست شاید فقط کاربری دارویی داشته باشند؛ اما جالب است بدانید که گیاهان دارویی دارای کاربرد درمانی، بهداشتی، غذایی و صنعتی میباشد. امروزه کاربردهای فراوان و سودهای کلان کشت گیاهان دارویی موجب شده است تا بسیاری از کشورها تلاش کنند با روآوردن به این صنعت، اقتصاد خود را سامان دهند. اغلب داروهای مدرن، منشأ گیاهی دارند و گیاهان دارویی میتوانند در درمان یک بیماری ساده مانند سرماخوردگی تا بیماریهای پیچیده مانند سرطان، تأثیر گذار باشند. هزاران سال است که بومادران در ملل و اقوام گوناگون به عنوان گیاه دارویی و طعمدهنده مورد استفاده بوده است. بومادران پایه تولید بیش از 70نوع دارو است و این گیاه در ترکیب با مواد دارویی دیگر برای درمان انواع بیماریها به کار میرود. تحقیقات بیوشیمیایی نشاندهنده آن است که ترکیبات زیست فعال گوناگونی مسئول خواص دارویی و درمانی بومادران است. بومادران از جمله گیاهانی است که به صورت ضماد، نوشیدنی، ماده کمکی در صنعت آرایشی و... به صورت مؤثر مورد استفاده قرار میگیرد و یکی از مهمترین خواص دارویی بومادران، تأثیرات ضدمیکروبی آن است. اسانس بومادران خاصیت ضد باکتری و ضد تورم دارد و در صنایع دارویی، بهداشتی و آرایشی در تهیه کرمها و پمادهای محافظ پوست و داروهای ضد تورم استفاده میشود. بهطور مثال از ترکیب اسانس آن با روغن کنجد، نوعی کرم بهداشتی برای محافظت پوست در مقابل نور آفتاب تهیه میگردد. یکی از موارد کاربرد گیاهان دارویی، استفاده از اسانس آنها در Aromatherapy میباشد. از اسانس تهیهشده از گلها به عنوان طعمدهنده برای نوشیدنیها نیز استفاده میشود. برگ آن طعمی تلخ و بویی قوی دارد و در صنعت داروسازی مورد استفاده قرار میگیرد. دو گونه بومادران زرد و بومادران سفید در ایران بیشتر دیده میشود. نوع سفید آن بیشتر خاصیت دارویی دارد و بومادران زرد خاصیت ضد حشره دارد. این گیاه به علت داشتن تانن و مواد تلخ عطری، اثر آرامبخشی بر روی سلسه اعصاب و قلب میگذارد و در مواردی مثل: خستگی عمومی، ضعف قلب، ورم ماهیچه های معده، ضعف اعصاب، هیستری، صرع، قولنجهای تشنجآور و اسهال ساده اثر مفیدی دارد.
کاربرد بومادران به عنوان گیاه زینتی در گلآرایی و فضای سبز
بومادران با داشتن گلهای چتری زیبا و شکل بوتهای نه چندان بلند و نرمش و سازگاری با انواع خاکها و اقلیمها و آب و هوا به عنوان یک گیاه زینتی در فضای سبز شهرها و گلآرایی باغچهها و باغهای صخرهای به حالت مجتمع، پوششی، تفکیکی و لکهای کاربرد زیادی دارد. علاوه بر این بومادران برای مرزبندی نیز مورد استفاده قرار میگیرد و به دلیل داشتن گلهای زیبا به عنوان گل شاخهبریده و هم گل خشک شده کاربرد دارد.
فارماکولوژی بومادران
روغنهای فرار این گیاه خاصیت ضد التهاب و ضد آلرژی دارند. بهطور مثال، ترکیباتی از جمله کامازولن، پروکامازولنها، آپیژنین و سالیسیلیک اسید دارای خاصیت ضد التهابی هستند. فلاونوئیدها خاصیت اسپاسمولیتیک و betonicine دارای خاصیت هموستاتیک است Terpinen-4-olموجود در اسانس آن دارای اثر دیورتیک و کامازولن موجود در روغن آن دارای خاصیت ضد التهاب و ضدآلرژی است. اسانس آن خاصیت ضد باکتری و ضد تورم داردکه از این اسانس در صنایع دارویی، بهداشتی، آرایشی، در تهیه کرمها و پمادهای محافظ پوست و داروهای ضد تورم استفاده میشود و به عنوان منبع طبیعی، طعمدهنده مواد غذایی بوده و در نوشیدنیهای الکلی و تلخ استفاده میشود. از روغن آن در شامپوها، لوسیونها و پمادها برای اثر موضعی استفاده میکنند. بومادران مصارف داخلی به عنوان آرامبخش دردهای معدی و ضد خونریزی و در مصارف خارجی به عنوان شستشودهنده و ضد عفونی کننده کاربرد دارد.
